Giải bài toán kinh tế xử lý nước thải đô thị TP.HCM: Huy động nguồn lực hướng tới mục tiêu thu gom 80% vào năm 2030

Việc hàng triệu mét khối nước thải chưa qua xử lý xả thẳng ra môi trường mỗi ngày không chỉ để lại hệ lụy về sinh thái mà còn tạo ra những "ngoại ứng tiêu cực" khổng lồ kìm hãm sự phát triển kinh tế của TP. Hồ Chí Minh. Nhận diện rõ điểm nghẽn này, thành phố vừa chính thức kích hoạt Kế hoạch số 477/KH-UBND với tầm nhìn đến năm 2030, chuyển hóa gánh nặng môi trường thành không gian thu hút đầu tư, đặc biệt là nguồn vốn xã hội hóa (PPP), nhằm hoàn thiện hệ thống hạ tầng, nâng cao giá trị cảnh quan và kiến tạo đô thị thông minh.

Định lượng mục tiêu – Cân bằng giữa an sinh và tăng trưởng kinh tế

TP. Hồ Chí Minh đặt ra hai nhóm chỉ tiêu cụ thể đến năm 2030: Tỷ lệ thu gom nước thải đô thị đạt khoảng 80% và tỷ lệ được xử lý đạt quy chuẩn quốc gia cán mốc 40-45%. Dưới lăng kính kinh tế môi trường, đây không đơn thuần là những chỉ tiêu kỹ thuật mà là thước đo cho chất lượng tăng trưởng của siêu đô thị.

Việc hoàn thiện hệ thống thu gom theo lưu vực, mở rộng mạng lưới tại các tuyến đường, khu dân cư hiện hữu giúp giảm thiểu chi phí khắc phục hậu quả ô nhiễm đối với sức khỏe cộng đồng. Về dài hạn, chất lượng nguồn nước tại các dòng sông, kênh rạch được cải thiện sẽ trực tiếp gia tăng giá trị cảnh quan, thúc đẩy đà tăng trưởng của các dự án bất động sản và dịch vụ thương mại ven sông, biến hệ sinh thái mặt nước thành "tài sản" sinh lời của thành phố.

Để hiện thực hóa công tác xử lý, TP. Hồ Chí Minh đang cho thấy chiến lược chuyển dịch mạnh mẽ từ phụ thuộc ngân sách nhà nước sang huy động nguồn lực xã hội hóa. Thành phố sẽ dồn lực hoàn thành các dự án chuyển tiếp quy mô lớn như Nhà máy nước thải Nhiêu Lộc - Thị Nghè (sử dụng vốn ODA, công suất 480.000 m3/ngày, dự kiến vận hành năm 2027) và đặc biệt là dự án khu vực Tây thành phố (kêu gọi vốn đầu tư theo hình thức đối tác công tư - PPP, công suất 360.000 m3/ngày, dự kiến vận hành 2030). Việc đẩy mạnh mô hình PPP chính là giải pháp kinh tế then chốt, giúp giảm gánh nặng nợ công, chia sẻ rủi ro tài chính và tận dụng công nghệ, năng lực quản trị từ khu vực tư nhân.

Song song đó, để tối ưu hóa chi phí đầu tư công, nhóm giải pháp công trình đã chỉ rõ: Việc đầu tư mạng lưới thu gom nước thải (dự kiến triển khai 8.533 tuyến với tổng chiều dài hơn 8.070 km) sẽ được lồng ghép đồng bộ vào các dự án giao thông, chống ngập. Sự kết hợp này giúp tránh tình trạng "đào lên lấp xuống" nhiều lần, tiết kiệm tối đa nguồn lực xã hội và hạn chế gián đoạn hoạt động giao thương đô thị.

Dự án Cải thiện môi trường nước TP Hồ Chí Minh giai đoạn 2 có lưu lượng phục vụ với diện tích 2.530 ha trên 8 quận, huyện gồm: Quận 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11 và huyện Bình Chánh; dân số khoảng 1, 8 triệu người .

Gỡ "nút thắt" thể chế và chi phí vận hành

Bài toán quy hoạch và đền bù giải phóng mặt bằng luôn là rào cản làm đội vốn của các dự án hạ tầng môi trường. Nhóm giải pháp phi công trình của Kế hoạch 477 ưu tiên bảo vệ quỹ đất sạch cho các nhà máy xử lý, đẩy nhanh thủ tục đất đai, bồi thường giai đoạn 2026-2030.

Đặc biệt, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng công nghệ để quản lý tài sản và vận hành thông minh hệ thống thoát nước là một bước tiến lớn nhằm tối ưu hóa chi phí vận hành, bảo trì (O&M) và kiểm soát rủi ro môi trường theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, giải pháp nạo vét định kỳ và khai thác tối đa công suất của các nhà máy hiện hữu chưa đạt công suất thiết kế đầu vào sẽ giúp thành phố tránh lãng phí những khoản đầu tư đã bỏ ra trước đây, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.

Dòng nước đen ở lưu vực kênh Tân Hóa - Lò Gốm

Theo phân công, Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh sẽ là cơ quan đầu mối theo dõi, định kỳ đánh giá kết quả và tham mưu điều chỉnh danh mục đầu tư công hằng năm. Có thể thấy, với định hướng chiến lược bài bản, TP. Hồ Chí Minh đang nhìn nhận nước thải đô thị không chỉ là chất thải cần loại bỏ, mà là một hợp phần hạ tầng kinh tế cần quản lý chặt chẽ.

Lộ trình đến 2030 đang mở ra dư địa kinh doanh rộng lớn cho các nhà đầu tư xanh và đưa thành phố tiến gần hơn đến mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi nước thải sau xử lý có thể trở thành tài nguyên.