Giải bài toán vốn cho siêu đô thị TP.HCM

Phát triển siêu đô thị TP.HCM với tầm nhìn 100 năm đòi hỏi nguồn vốn hàng chục tỷ USD trong mỗi thập kỷ, vượt quá khả năng đáp ứng của ngân sách.

Với kinh nghiệm 17 năm hoạt động trên thị trường chứng khoán, ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư và Kinh doanh, Công ty CP Chứng khoán An Bình (ABS, cho rằng thị trường vốn phải trở thành trụ cột huy động nguồn lực dài hạn, thông qua trái phiếu đô thị, khai thác giá trị gia tăng từ đất và các quỹ đầu tư hạ tầng.

Tuy nhiên, để thu hút dòng vốn tư nhân, TP.HCM cần tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, minh bạch thông tin và cơ chế chia sẻ rủi ro.

Nhu cầu đầu tư hạ tầng của TP.HCM rất lớn, trong khi ngân sách có hạn. Theo ông, thị trường vốn cần đóng vai trò gì trong phát triển siêu đô thị?

Ông Nguyễn Thế Minh: Trước hết, thị trường vốn giúp giải quyết bài toán kỳ hạn. Các công trình hạ tầng có vòng đời 30–50 năm, trong khi nguồn vốn hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào tín dụng ngân hàng. Vì thế, những công cụ như trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu dự án hay trái phiếu hạ tầng kỳ hạn 10–30 năm sẽ phù hợp hơn với đặc thù đầu tư dài hạn.

Đồng thời cũng tạo điều kiện thu hút các nhà đầu tư dài hạn như doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ, quỹ hưu trí, bảo hiểm xã hội, quỹ đầu tư hạ tầng quốc tế và quỹ đầu tư quốc gia.

Một vai trò quan trọng khác là tạo cơ chế quay vòng vốn. Sau khi dự án hoàn thành và vận hành ổn định, Nhà nước hoặc nhà đầu tư có thể chuyển nhượng, chứng khoán hóa dòng tiền thông qua quỹ tín thác đầu tư hạ tầng (InvIT) hoặc quỹ đầu tư bất động sản (REIT) để thu hồi vốn, tiếp tục đầu tư vào các dự án mới. Đây là mô hình đã được triển khai tại Ấn Độ, Singapore và Úc.

Bên cạnh việc nâng cao tính minh bạch và kỷ luật tài chính, thị trường vốn còn mở ra khả năng huy động nguồn lực từ giá trị gia tăng của đất đai để tái đầu tư cho hạ tầng đô thị.

Đâu là rào cản khiến thị trường vốn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển hạ tầng?

Ông Nguyễn Thế Minh: Trước hết là sự mất cân đối trong cấu trúc thị trường vốn. Thị trường trái phiếu, đặc biệt là trái phiếu chính quyền địa phương, còn nhỏ, phát hành rời rạc và thiếu thanh khoản trên thị trường thứ cấp. Nhà đầu tư chủ yếu nắm giữ đến đáo hạn, khiến chi phí huy động vốn cao hơn.

Bên cạnh đó, Việt Nam còn thiếu các nhà đầu tư tổ chức có khả năng cung cấp vốn dài hạn. Muốn phát hành trái phiếu kỳ hạn 20–30 năm, phải có nhà đầu tư sẵn sàng nắm giữ trong khoảng thời gian tương ứng.

Các công cụ như trái phiếu doanh thu, trái phiếu dự án gắn với dòng tiền, quỹ tín thác đầu tư hạ tầng (InvIT) hay cơ chế thu hồi giá trị gia tăng từ đất chưa có hành lang pháp lý đầy đủ. Những quy định về giới hạn nợ địa phương, phê duyệt phát hành và hạch toán nguồn thu từ đất cũng chưa đồng bộ giữa các luật liên quan.

Một vấn đề khác là khả năng thu hút vốn của chính các dự án. Nhiều công trình có giá trị kinh tế - xã hội lớn nhưng chưa đáp ứng điều kiện đầu tư do thiếu nghiên cứu khả thi chất lượng, dự báo dòng tiền đáng tin cậy, cơ chế giá phí rõ ràng và phương án phân bổ rủi ro minh bạch giữa Nhà nước với khu vực tư nhân.

Niềm tin của nhà đầu tư cũng là thách thức lớn. Những bất cập tại một số dự án BOT giao thông trước đây đã ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư. Hay như biến động trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp giai đoạn 2022–2023 cũng cần thêm thời gian phục hồi niềm tin.

Cuối cùng là sự thiếu hụt các công cụ hỗ trợ thị trường. Hoạt động xếp hạng tín nhiệm chưa được sử dụng rộng rãi, thiếu tổ chức bảo lãnh tín dụng chuyên biệt cho hạ tầng, trong khi các công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá và lãi suất dài hạn còn hạn chế.

Ông Nguyễn Thế Minh, chuyên gia chứng khoán, cho rằng thị trường vốn cần trở thành trụ cột huy động nguồn lực dài hạn cho phát triển hạ tầng. Ảnh: Quỳnh Anh

Ông Nguyễn Thế Minh, chuyên gia chứng khoán, cho rằng thị trường vốn cần trở thành trụ cột huy động nguồn lực dài hạn cho phát triển hạ tầng. Ảnh: Quỳnh Anh

Ông đánh giá thế nào về khả năng huy động vốn hạ tầng thông qua trái phiếu đô thị tại TP.HCM?

Ông Nguyễn Thế Minh: Tôi cho rằng công cụ này hoàn toàn khả thi, nhưng cần thay đổi cách tiếp cận. TP.HCM là một trong những địa phương tiên phong phát hành trái phiếu chính quyền địa phương từ đầu những năm 2000 để đầu tư đường sá, cầu và các công trình chống ngập.

Với quy mô kinh tế và nguồn thu ngân sách lớn nhất cả nước, thành phố có nền tảng tài chính thuận lợi để trở thành tổ chức phát hành có uy tín trên thị trường vốn.

Tuy nhiên, trái phiếu chính quyền địa phương lâu nay chủ yếu được xem là công cụ vay vốn bổ sung cho ngân sách, với quy mô phát hành nhỏ, không thường xuyên. Nhà đầu tư chủ yếu là các ngân hàng thương mại và thường nắm giữ đến đáo hạn, khiến thanh khoản trên thị trường thứ cấp hạn chế.

Vì thế, trái phiếu đô thị cần được phát triển thành một sản phẩm tài chính có chuẩn mực phát hành rõ ràng, thanh khoản tốt và khả năng thu hút nhiều nhóm nhà đầu tư, thay vì chỉ là một kênh vay vốn ngân sách.

Vậy đâu là điều kiện cần được đáp ứng để thu hút nhà đầu tư tổ chức?

Ông Nguyễn Thế Minh: Trước hết, cần đa dạng hóa các loại trái phiếu. Bên cạnh trái phiếu được bảo đảm bằng nguồn thu ngân sách, thành phố cần có cơ chế phát hành trái phiếu doanh thu gắn với dòng tiền từ các dự án như metro, đường bộ, cảng biển hoặc khai thác quỹ đất theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD).

Thành phố cũng có thể phát hành trái phiếu xanh cho các dự án chống ngập, xử lý nước thải và giao thông công cộng để tiếp cận nguồn vốn đầu tư bền vững quốc tế.

Tiếp theo là nâng cao tính minh bạch thông qua xếp hạng tín nhiệm độc lập và công bố thông tin theo chuẩn thị trường. Bên cạnh đó, hoạt động phát hành cần được tổ chức thường xuyên, có lịch công bố trước, với các kỳ hạn chuẩn 5, 10, 15 và 20 năm cùng quy mô đủ lớn.

Một yêu cầu quan trọng khác là phát triển thị trường giao dịch thứ cấp. Trái phiếu cần được niêm yết, giao dịch thuận tiện, có tổ chức tạo lập thị trường và cơ chế sử dụng làm tài sản bảo đảm trong các giao dịch mua bán lại (repo). Thanh khoản tốt sẽ giúp nhà đầu tư giảm rủi ro và chấp nhận mức lợi suất thấp hơn.

Đồng thời, cần mở rộng cơ sở nhà đầu tư thông qua việc điều chỉnh quy định, tạo điều kiện để doanh nghiệp bảo hiểm, quỹ hưu trí và quỹ bảo hiểm xã hội tăng tỷ trọng đầu tư vào trái phiếu chính quyền địa phương có chất lượng tín dụng tốt.

Cuối cùng, khung pháp lý cần linh hoạt hơn về giới hạn nợ và quy trình phát hành. Có thể xem xét tách các khoản nợ được hoàn trả bằng dòng tiền dự án khỏi nghĩa vụ nợ ngân sách khi xác định trần nợ, đồng thời rút ngắn thủ tục phê duyệt để thành phố chủ động lựa chọn thời điểm huy động vốn thuận lợi.

Thị trường vốn có thể giúp TP.HCM khai thác giá trị gia tăng từ đất quanh các tuyến metro để tái đầu tư hạ tầng như thế nào?

Ông Nguyễn Thế Minh: Kinh nghiệm quốc tế cho thấy giá trị đất trong bán kính 500–800m quanh các nhà ga metro có thể tăng mạnh khi hạ tầng hoàn thành. Thị trường vốn có thể giải quyết bài toán này thông qua nhiều công cụ.

Trước hết là phát hành trái phiếu dựa trên nguồn thu gia tăng từ đất, tương tự mô hình tài trợ bằng nguồn thu thuế tăng thêm (Tax Increment Financing) tại Mỹ. Theo đó, phần tăng thêm từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, thuế và phí tại các khu vực phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được dành để trả nợ trái phiếu. Thành phố có thể huy động vốn đầu tư trước, sau đó hoàn trả bằng nguồn thu hình thành khi hạ tầng đi vào hoạt động.

Thứ hai là kết hợp phát triển đường sắt đô thị với bất động sản, như mô hình MTR tại Hồng Kông. TP.HCM có thể nghiên cứu thành lập doanh nghiệp phát triển TOD do Nhà nước nắm cổ phần chi phối, thu hút nhà đầu tư chiến lược và tiến tới niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Thứ ba là liên doanh với các nhà phát triển bất động sản theo cơ chế chia sẻ giá trị. Thay vì chuyển nhượng toàn bộ quỹ đất ngay từ đầu, thành phố có thể góp quyền sử dụng đất vào liên doanh, giữ lại một phần lợi nhuận hoặc diện tích thương mại để tạo nguồn thu dài hạn. Các doanh nghiệp tham gia có thể huy động vốn thông qua trái phiếu, tín dụng dự án hoặc quỹ đầu tư.

Thứ tư là sử dụng quỹ đầu tư bất động sản (REIT) để quay vòng vốn. Khi các trung tâm thương mại, văn phòng, bãi đỗ xe quanh nhà ga vận hành ổn định, những tài sản này có thể được đưa vào quỹ REIT và niêm yết. Thành phố hoặc doanh nghiệp phát triển TOD thu hồi vốn để đầu tư dự án mới, trong khi nhà đầu tư có thêm kênh tham gia thị trường bất động sản minh bạch và có thanh khoản.

Thứ năm là đấu giá công khai quyền phát triển quỹ đất TOD, kết hợp định giá theo nguyên tắc thị trường. Sự tham gia của các tổ chức thẩm định giá và ngân hàng đầu tư sẽ góp phần nâng cao tính khách quan, giúp thành phố khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai.

Khai thác giá trị gia tăng từ đất quanh các nhà ga metro được xem là giải pháp giúp TP.HCM huy động nguồn lực dài hạn để tái đầu tư hạ tầng giao thông. Ảnh: Hoàng Anh

Khai thác giá trị gia tăng từ đất quanh các nhà ga metro được xem là giải pháp giúp TP.HCM huy động nguồn lực dài hạn để tái đầu tư hạ tầng giao thông. Ảnh: Hoàng Anh

Theo ông, các quỹ đầu tư phát triển và quỹ hạ tầng có thể đóng vai trò gì trong thu hút vốn tư nhân cho siêu đô thị?

Ông Nguyễn Thế Minh: Quỹ đầu tư phát triển của thành phố cần chuyển từ vai trò cho vay trực tiếp sang cung cấp vốn mồi và dẫn dắt đầu tư. Thông qua việc tham gia vào giai đoạn chuẩn bị dự án, chấp nhận một phần rủi ro ban đầu hoặc cung cấp bảo lãnh, một đồng vốn nhà nước có thể thu hút thêm ba đến năm đồng vốn tư nhân. Đây là mô hình tài chính hỗn hợp đang được các định chế phát triển như ADB, IFC và JICA áp dụng.

Trong khi đó, các quỹ đầu tư hạ tầng chuyên nghiệp trong và ngoài nước không chỉ cung cấp nguồn vốn dài hạn mà còn mang đến năng lực thẩm định, quản trị rủi ro và kinh nghiệm vận hành dự án. Đây cũng là kênh kết nối nguồn vốn từ các quỹ hưu trí và doanh nghiệp bảo hiểm quốc tế, vốn thường đầu tư gián tiếp thông qua các quỹ chuyên nghiệp.

Để phát huy hiệu quả, trước hết cần hoàn thiện khung pháp lý cho quỹ đầu tư hạ tầng và quỹ tín thác đầu tư hạ tầng (InvIT), cho phép thành lập, niêm yết và giao dịch trên thị trường chứng khoán, qua đó tạo cơ chế thoái vốn rõ ràng cho nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, các quỹ có vốn nhà nước cần được quản trị độc lập, chuyên nghiệp, có cơ chế chấp nhận rủi ro phù hợp để phát huy vai trò vốn mồi, thay vì bị hạn chế bởi tâm lý e ngại trách nhiệm.

Cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư cũng phải minh bạch, bao gồm bảo đảm doanh thu tối thiểu, chia sẻ phần doanh thu vượt dự kiến, cam kết về giá phí và bồi thường khi chính sách thay đổi. Đồng thời, cần có công cụ hỗ trợ phòng ngừa rủi ro tỷ giá để thu hút nhà đầu tư nước ngoài, bởi phần lớn doanh thu hạ tầng được tạo ra bằng đồng Việt Nam.

Một điều kiện quan trọng khác là chuẩn hóa danh mục dự án kêu gọi đầu tư. Thành phố cần công bố các dự án đã được chuẩn bị đầy đủ về nghiên cứu khả thi, phương án tài chính và phân bổ rủi ro để các quỹ có cơ sở thẩm định, quyết định đầu tư.

Xin cảm ơn ông!

Với không gian phát triển mới và những cơ hội cải cách thể chế, TP.HCM đang đứng trước bước ngoặt trong hành trình xác lập vị thế siêu đô thị có sức cạnh tranh quốc tế.

Tuy nhiên, quy mô không tự tạo nên vị thế. Để chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh kinh tế, thành phố cần những đột phá về thể chế, tư duy quy hoạch, năng lực quản trị, huy động nguồn lực và phát triển cộng đồng doanh nghiệp.

Chuyên đề “TP.HCM: Kiến tạo vị thế siêu đô thị” phân tích những động lực tăng trưởng, các điểm nghẽn phát triển và những lựa chọn chiến lược định hình tương lai thành phố, từ góc nhìn của nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp.

Quỳnh Anh

Nguồn Nhà Quản Trị: https://theleader.vn/giai-bai-toan-von-cho-sieu-do-thi-tphcm-d48472.html