Thiết kế khung pháp lý thực tiễn, bảo vệ nông sản và người sản xuất
Các đại biểu Quốc hội tán thành cao sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời đề nghị hoàn thiện quy định về thị trường giao ngay tập trung, chứng thư kho điện tử và cơ chế phòng ngừa rủi ro giá để nông dân, doanh nghiệp thực sự được hưởng lợi.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng điều hành phiên thảo luận Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN
Gắn công cụ phái sinh với thực tiễn sản xuất và phòng vệ rủi ro cho nông dân
Tại phiên thảo luận về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh diễn ra sáng 20/11 Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu nhấn mạnh ý nghĩa của đạo luật trong việc tạo hành lang pháp lý minh bạch, giúp doanh nghiệp và người sản xuất chủ động phòng ngừa biến động giá cả.
Đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cho rằng giá trị thiết thực của thị trường hàng hóa phái sinh là giúp người nông dân chủ động bảo vệ giá trị sản phẩm của chính mình. Theo ông, tại các tỉnh Tây Nguyên – vùng có diện tích và sản lượng cà phê lớn nhất cả nước – nỗi lo lớn nhất của người trồng cà phê không chỉ là năng suất, sản lượng mà còn là biến động giá sau mỗi vụ thu hoạch. Thực tế cho thấy chỉ trong vài tháng, giá cà phê giảm từ 100.000 đồng xuống chưa đầy 80.000 đồng/kg, khiến người sản xuất đối mặt rủi ro lớn. Dù theo báo cáo của Bộ Công Thương có khoảng 50.000 tài khoản giao dịch trên sở giao dịch hàng hóa trong nước với sự tham gia của nhiều hộ nông dân nhằm phòng vệ giá, nhưng khả năng tiếp cận của người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, vẫn hạn chế do vốn, công nghệ, ngôn ngữ và thao tác giao dịch. Ông đề nghị dự thảo luật quan tâm đặc biệt đến hộ nông dân, đồng bào dân tộc thiểu số; hiệu quả thị trường cần gắn với phòng vệ giá, ổn định thu nhập và sản xuất thực tế chứ không chỉ nhìn vào lãi lỗ trên tài khoản.
Cùng góc nhìn từ thực tiễn nông nghiệp, đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) chỉ ra nghịch lý "được mùa mất giá" khi năng suất tăng nhưng giá giảm khiến doanh thu sụt giảm, xuất phát từ hạn chế trong dự báo thị trường, bảo quản, chế biến, liên kết tiêu thụ và thiếu công cụ phòng ngừa rủi ro giá. Ông đề nghị cụ thể hóa chính sách hỗ trợ tiếp cận thị trường, đào tạo, tư vấn độc lập, ưu tiên phát triển sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam như nông sản nhưng không nhất thiết buộc từng hộ nông dân trực tiếp lên sàn, mà có thể thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu. Ông cũng nhấn mạnh giá tham chiếu cần phản ánh sát chất lượng, vùng sản xuất và địa điểm giao nhận thực tế để tránh tình trạng giá phái sinh lệch pha với giá nông sản tại địa phương như lúa gạo ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Đại biểu Nguyễn Duy Thanh (Cà Mau) cũng lưu ý tính đặc thù của nông sản tươi sống, mùa vụ ngắn, chất lượng thay đổi nhanh, khó bảo quản dài hạn như sầu riêng, rau hoa tươi ở Lâm Đồng hay Đắk Lắk. Theo ông, không thể áp dụng máy móc một mô hình kho lưu trữ dài hạn hay hợp đồng phái sinh tiêu chuẩn cho mọi mặt hàng, mà cần có cơ chế giao dịch ngay chuyên biệt cho nông sản dễ hư hỏng, gắn với chuẩn hóa vùng nguyên liệu, chứng nhận chất lượng điện tử và lịch giao nhận theo thời gian thực.
Đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đại biểu tỉnh Lâm Đồng: "Nhiều trường hợp người sản xuất phụ thuộc vào thương lái, bị ép giá và thiếu thông tin minh bạch, việc đưa thị trường giao dịch tập trung qua sàn giao dịch hàng hóa vào phạm vi điều chỉnh của luật này sẽ giúp chuẩn hóa chất lượng, phát triển hệ thống kho bãi logicstic, chứng thư, kho điện tử và minh bạch hóa giá cả cho các mặt hàng nông sản thế mạnh như cao su, cà phê, hạt điều, hồ tiêu…".
Đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đại biểu tỉnh Lâm Đồng, phát biểu thảo luận tại Hội trường sáng 20/11.
Hoàn thiện phạm vi điều chỉnh, mô hình sở hữu và cơ chế giám sát liên ngành
Bên cạnh mục tiêu hỗ trợ sản xuất, các đại biểu tập trung góp ý về mặt kỹ thuật pháp lý để luật đồng bộ, chặt chẽ và bảo đảm an toàn hệ thống.
Về phạm vi điều chỉnh và thị trường giao ngay tập trung, nhiều đại biểu cho rằng dự thảo luật đang nhắc đến giao dịch giao ngay tập trung qua sở giao dịch hàng hóa ở một số điều khoản nhưng phạm vi điều chỉnh, khái niệm và quy định về giao ngay tập trung chưa thật sự rõ, thống nhất. Đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh, bổ sung giao ngay tập trung vào Điều 1, tách rõ quy định giữa giao ngay tập trung và phái sinh, đồng thời rà soát các quy định về kho, kết nối vùng nguyên liệu, chế biến, logistics và phương thức giao nhận. Đại biểu Phan Duy Anh (Đà Nẵng) chỉ ra việc dự thảo bãi bỏ quy định từ Điều 63 đến Điều 73 của Luật Thương mại năm 2005 có thể tạo khoảng trống pháp lý cho giao dịch giao ngay tập trung qua sở giao dịch hàng hóa nếu không quy định đầy đủ trong luật này; ông cũng đề nghị rà soát tên luật, làm rõ sản phẩm phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này với các công cụ tài chính, chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng thuộc luật chuyên ngành.
Về mô hình sở hữu, vận hành sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng chưa nên coi một mô hình sở hữu là tối ưu tuyệt đối mà cần đánh giá, so sánh các mô hình (như 100% vốn nhà nước, nhà nước nắm cổ phần chi phối, huy động vốn xã hội) và làm rõ cơ chế kiểm soát sở hữu trực tiếp, gián tiếp, cổ đông lớn, người có liên quan cũng như cơ chế kiểm soát rủi ro của trung tâm thanh toán bù trừ. Đại biểu Trần Thị Hải Hà (Hải Phòng) nhấn mạnh cần tách bạch pháp lý và bảo đảm độc lập thực chất giữa sở giao dịch hàng hóa với trung tâm thanh toán bù trừ, đặt ra chuẩn mực quản trị, giám sát và trách nhiệm giải trình cao, đồng thời giữ vai trò kiến tạo, cấp phép, giám sát, cảnh báo và can thiệp kịp thời khi có rủi ro hệ thống của cơ quan quản lý nhà nước.
Về chứng thư kho điện tử, bảo hiểm và xử lý rủi ro, đại biểu Phạm Anh Tuấn (Ninh Bình) cảnh báo rủi ro một lô hàng cầm cố nhiều nơi hoặc vừa dùng chứng thư kho điện tử vừa dùng hồ sơ vật chất thế chấp nếu thiếu liên thông dữ liệu với hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm quốc gia. Ông đề nghị kết nối chia sẻ dữ liệu tự động theo thời gian thực, quy định cơ chế bảo đảm tài chính phân tầng phù hợp thực tế thị trường bảo hiểm trong nước và cơ chế xử lý tài sản bảo đảm nhanh chóng cho tổ chức tín dụng khi doanh nghiệp vay vốn gặp sự cố. Ngoài ra, về khía cạnh thuế và kế toán, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp đối với sản phẩm phái sinh, giao dịch thỏa thuận trực tiếp và hướng dẫn hạch toán kế toán để doanh nghiệp thuận lợi khi tham gia.
Các ý kiến đóng góp tâm huyết, sát thực tiễn của đại biểu Quốc hội cho thấy kỳ vọng lớn vào một đạo luật vừa bảo đảm tính chuẩn mực, an toàn pháp lý, vừa mở ra công cụ tài chính – thương mại hiệu quả cho nền kinh tế. Khi các quy định về giao dịch giao ngay tập trung, chứng thư kho điện tử, quản trị rủi ro và cơ chế phối hợp liên ngành được hoàn thiện đồng bộ, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ không chỉ là bước tiến về thể chế mà còn trở thành điểm tựa vững chắc giúp nông sản Việt nâng cao giá trị, ổn định đầu ra và đứng vững trước biến động thị trường.
