Giai điệu Việt hòa quyện, trong ballet 'Dó'

"Đảo chiều"hệ thẩm mỹ ballet cổ điển

- “Dó” được giới thiệu là một thử nghiệm trong việc Việt hóa ballet, từ chất liệu đến kỹ thuật. Anh có thể chia sẻ thêm về ý tưởng này?

- “Dó” gồm bốn phần Mùa đông, Mùa thu, Mùa hạ, Mùa xuân, tương ứng các chương hồi Buộc gió, Lặng gió, Gió mùa, Gió say. Âm nhạc trong vở là phiên bản chuyển soạn từ tổ khúc “Bốn mùa” của Antonio Vivaldi, do nhà soạn nhạc Max Richter thực hiện. Ngay khi bắt đầu hình thành ý tưởng cho “Dó”, chúng tôi đã đặt câu hỏi: tác phẩm sẽ được xây dựng trên chất liệu nào? Và việc đầu tiên là xác lập ý tưởng tổng thể, từ hình tượng chiếc nơm, âm nhạc cổ điển, ánh sáng nhiều tầng, đến phục trang tân cổ điển với tạo hình nơm váy, nơm đầu...

Từ những yếu tố đó, chúng tôi đã lựa chọn Neo-Classic, là sự kết hợp giữa nền tảng ballet hàn lâm và tinh thần chuyển động của múa đương đại. Điều này đòi hỏi diễn viên vừa có kỹ thuật ballet vững chắc, vừa làm chủ được ngôn ngữ múa đương đại.

NSƯT PHAN LƯƠNG biểu diễn giới thiệu ngôn ngữ múa trong "Dó"

- Tinh thần Việt, "chất Việt" được thể hiện trong vở diễn ra sao?

- Thách thức lớn nhất của những người thực hiện là không chỉ kể chuyện Việt bằng ngôn ngữ phương Tây, mà từng bước Việt hóa chính ngôn ngữ ấy. Vì thế, chúng tôi lựa chọn khai thác sâu ngôn ngữ của múa Việt: từ động tác cuộn ngón tay đến những biểu tượng quen thuộc của văn hóa dân gian Việt Nam.

Cấu trúc chuyển động trong "Dó" phức hợp, đặt ra nhiều thách thức cho diễn viên. Trên sân khấu, các diễn viên vừa đứng trên giày mũi cứng của ballet, vừa vận động thân trên theo tinh thần đương đại, đồng thời giữ được sự mềm mại, tinh tế của động tác cuộn ngón tay, một sự kết hợp đòi hỏi sự kiểm soát và cảm thụ rất cao.

Nếu ballet cổ điển châu Âu hướng tới những đường nét vươn cao, thoát khỏi trọng lực, thì trong “Dó”, cơ thể lại được kéo gần về phía mặt đất

- Sự kết hợp giữa nghệ thuật ballet cổ điển phương Tây với văn hóa dân gian Việt Nam đã đem lại cho "Dó" những khác biệt nào?

- Lấy cảm hứng từ các chất liệu dân gian Việt Nam như nơm, quạt giấy, chiếu hoa và giấy dó, tác phẩm không dừng ở việc đưa văn hóa lên sân khấu, mà đi xa hơn: biến chính những chất liệu ấy thành cấu trúc vận động của cơ thể. Cái chúng tôi muốn cho khán giả thấy không nằm ở sự kết hợp Đông - Tây vốn đã quen thuộc trong nghệ thuật đương đại, mà ở cách "Dó" đảo chiều hệ thẩm mỹ của ballet.

Nếu ballet cổ điển châu Âu hướng tới những đường nét vươn cao, thoát khỏi trọng lực, thì trong “Dó”, cơ thể lại được kéo gần về phía mặt đất. Trọng tâm hạ thấp, chuyển động xoắn, cuộn, trượt trở thành ngôn ngữ chủ đạo, gợi nhịp điệu lao động của cư dân nông nghiệp vùng văn minh lúa nước hơn là những cú nhảy lý tưởng hóa của sân khấu hàn lâm.

Kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ toàn cầu

- “Dó” từng có đêm công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội năm 2024, cũng như biểu diễn trích đoạn ở Thủ đô Copenhagen, Đan Mạch. Sự đón nhận của khán giả đối với sự kết hợp đặc biệt này ra sao?

- Khán giả vô cùng thích thú. Nhiều người chia sẻ rằng, họ chưa bao giờ xem tác phẩm kết hợp ballet cổ điển với nghệ thuật dân gian một cách đặc sắc như vậy.

Trong “Dó”, nơm, chiếu, quạt... không chỉ được sử dụng là đạo cụ biểu diễn mang đặc trưng của Việt Nam mà sâu trong đó là các câu chuyện. Ở đây, chúng tôi đã biểu tượng hóa các vật dụng, để mang ý nghĩa rộng hơn, đặc sắc hơn. Ví dụ, chiếc nơm khiến ta nhớ đến hình ảnh lao động, sự gò bó, đè nặng, khó khăn trong cuộc sống cũng như vòng tròn cuộc sống con người, từ xuân - hạ - thu - đông như vở diễn đề cập.

Mong muốn của chúng tôi là tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hàn lâm mang đậm bản sắc Việt, để khi “Dó” cất lời trên sân khấu, khán giả có thể cảm nhận được vẻ đẹp của tâm hồn và văn hóa Việt Nam theo một cách vừa quen thuộc, vừa mới mẻ.

"Dó" sử dụng các đạo cụ biểu diễn mang đặc trưng Việt Nam, lồng ghép các câu chuyện

- Trong tác phẩm, ê-kíp sử dụng tổ khúc "Bốn mùa" của Antonio Vivaldi với bản phối khí đương đại để kể một câu chuyện của Việt Nam. Trong trường hợp sử dụng âm nhạc truyền thống để cho ra đời một phiên bản khác của “Dó”, anh nghĩ sao?

- Chúng tôi muốn kể câu chuyện Việt bằng ngôn ngữ toàn cầu, như vậy sẽ gần gũi hơn, rút ngắn khoảng cách. Sử dụng âm nhạc Việt Nam cũng là một cách khẳng định bản sắc, tuy nhiên trong thử nghiệm này chúng tôi muốn khán giả có cách nhìn mới lạ, từ hiệu ứng của âm thanh, ánh sáng, đến hành động. Tinh thần Việt được hòa quyện, nâng đỡ, cộng hưởng để đưa đến một sản phẩm mang tính nghệ thuật cao.

Trong tương lai, nếu tiếp tục cộng tác để cho ra các sản phẩm ballet mang bản sắc Việt sẽ có sự ăn khớp, hài hòa có thể còn hay hơn nữa. Lựa chọn để đi với nhau đường dài, chúng tôi nghĩ nếu có quyết tâm sẽ tạo ra các sản phẩm độc đáo, đặc biệt hơn, bắt đầu từ “Dó”.

- Xin cảm ơn anh!

Hương Sen thực hiện