Giai đoạn vàng phòng, chống suy dinh dưỡng thấp còi

Nhiều chuyển biến tích cực

Đang mang thai tháng thứ 8, chị Nghiêm Thị Hà, phường Yên Phong vẫn đều đặn khám thai định kỳ. Ở tuổi 35, chị có nhiều kinh nghiệm chăm sóc thai kỳ, song những trải nghiệm từ nuôi dưỡng các con trước khiến chị Hà không khỏi lo lắng khi các con hay ốm, khó ăn, thấp bé hơn so với bạn bè. “Giờ đây, khi biết rõ ý nghĩa của 1.000 ngày đầu đời, tôi sẽ cố gắng điều chỉnh, chú ý đặc biệt hơn đến sức khỏe và dinh dưỡng của mình để con có điều kiện phát triển tốt ngay từ đầu” - chị Hà chia sẻ.

Bác sĩ Bệnh viện Sản - Nhi Bắc Ninh số 2 tư vấn về chế độ dinh dưỡng cho phụ nữ mang thai.

Thực tế cho thấy, không phải gia đình nào cũng sớm nhận thức được tầm quan trọng của giai đoạn này. Anh Vàng A Ly (xã Phiêng Cằm, tỉnh Lạng Sơn), công nhân tại Khu công nghiệp Nam Sơn - Hạp Lĩnh cho biết, vợ chồng anh chị trước đây chưa biết đến 1.000 ngày đầu đời. Chỉ đến khi con phải nhập viện và được bác sĩ cho biết trẻ thấp, bé hơn so với các bạn, gia đình mới bắt đầu tìm hiểu và quan tâm nhiều hơn đến vấn đề dinh dưỡng.

Theo các chuyên gia, phòng, chống suy dinh dưỡng thấp còi không thể bắt đầu khi trẻ đã có biểu hiện thấp còi, bởi cơ hội can thiệp cần được mở ra sớm hơn, ngay từ khi trẻ còn trong bụng mẹ. Trong những năm qua, công tác dinh dưỡng cộng đồng và dinh dưỡng 1.000 ngày đầu đời tại Bắc Ninh đạt nhiều kết quả tích cực. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi thể nhẹ cân giảm từ 9,5% (năm 2021) xuống 7,7% (năm 2025); suy dinh dưỡng thể thấp còi giảm từ 17,9% xuống 14,5%.

1.000 ngày đầu đời không chỉ là giai đoạn cần chú trọng dinh dưỡng khi trẻ còn trong bụng mẹ. Sau khi chào đời, hai năm đầu tiên tiếp tục là giai đoạn trẻ phát triển nhanh cả về thể chất và não bộ, đòi hỏi sự chăm sóc, nuôi dưỡng phù hợp và liên tục.

Tuy nhiên, tình trạng trẻ sơ sinh có cân nặng chưa phù hợp vẫn là vấn đề cần quan tâm. Năm 2025, Bệnh viện Sản - Nhi Bắc Ninh số 2 ghi nhận hơn 7,9 nghìn trẻ sinh ra sống, trong đó gần 7% trẻ có cân nặng dưới 2.500 gam. Thạc sĩ Đỗ Thị Uyên, Phó Trưởng Khoa Dinh dưỡng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh, chủ nhiệm đề tài nghiên cứu “Thực trạng dinh dưỡng thai kỳ và một số yếu tố liên quan của thai phụ đến sinh tại Bệnh viện Sản - Nhi Bắc Ninh số 2 năm 2026”, cho biết qua nghiên cứu hơn 400 thai phụ cho thấy tình trạng tăng cân trong thai kỳ còn nhiều vấn đề đáng lưu tâm. Cụ thể, gần 60% thai phụ tăng cân dưới hoặc tăng trên mức khuyến nghị. Kết quả cũng cho thấy thai phụ tăng cân dưới mức khuyến nghị có khả năng sinh trẻ nhẹ cân dưới 2.500 gam cao gấp 7,5 lần và sinh trước 37 tuần cao hơn 2,7 lần so với nhóm tăng cân phù hợp. Ở chiều ngược lại, thừa cân, béo phì trước khi mang thai có liên quan tới nguy cơ tăng cân trên mức khuyến nghị cao gấp hơn 3 lần.

“Theo dõi mức tăng cân của người mẹ là một chỉ dấu quan trọng để nhận diện sớm nguy cơ. Điều quan trọng là không nên chờ đến khi thai phụ có dấu hiệu bất thường mới can thiệp mà cần đánh giá tình trạng dinh dưỡng ngay từ lần khám thai đầu tiên, theo dõi mức tăng cân trong từng giai đoạn và tư vấn phù hợp với thể trạng của từng người. Tư vấn dinh dưỡng trong thai kỳ cũng cần được cá thể hóa, căn cứ vào thể trạng trước mang thai, tình trạng nghén, bệnh lý và mức tăng cân thực tế, thay vì áp dụng một chế độ chung cho tất cả thai phụ”, Thạc sĩ Đỗ Thị Uyên nhấn mạnh.

Chăm sóc toàn diện, liên tục

1.000 ngày đầu đời không chỉ là giai đoạn cần chú trọng dinh dưỡng khi trẻ còn trong bụng mẹ. Sau khi chào đời, hai năm đầu tiên tiếp tục là giai đoạn trẻ phát triển nhanh cả về thể chất và não bộ, đòi hỏi sự chăm sóc, nuôi dưỡng phù hợp và liên tục. Vì vậy, từ thai kỳ, người mẹ cần chủ động khám thai đầy đủ, theo dõi cân nặng, bảo đảm chế độ ăn đa dạng, đủ chất và bổ sung vi chất theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Những trường hợp thiếu cân, thừa cân, béo phì trước mang thai, nghén nhiều hoặc có bệnh lý trong thai kỳ càng cần được theo dõi sát.

Trẻ em uống vitamin A tại Trạm Y tế Phật Tích.

Sau khi trẻ chào đời, việc tiếp tục duy trì chăm sóc dinh dưỡng hợp lý trong hai năm đầu đời có ý nghĩa quan trọng để phát huy nền tảng đã được tạo ra từ thai kỳ. Trẻ cần được nuôi dưỡng phù hợp theo từng giai đoạn, theo dõi tăng trưởng thường xuyên để phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng, thấp còi hoặc tăng trưởng không phù hợp.

Theo Thạc sĩ Đỗ Thị Uyên, chăm sóc 1.000 ngày đầu đời cần được nhìn nhận là một quá trình liên tục, trong đó dinh dưỡng của người mẹ khi mang thai và dinh dưỡng của trẻ sau sinh có mối liên hệ chặt chẽ: “Muốn phòng, chống suy dinh dưỡng thấp còi hiệu quả thì phải bắt đầu từ sớm, không đợi đến khi trẻ đã thấp còi mới can thiệp. Chăm sóc tốt người mẹ trong thai kỳ chính là đặt nền móng cho sức khỏe và sự phát triển của trẻ trong những năm tháng đầu đời”.

Gia đình giữ vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe của mẹ và trẻ trong suốt 1.000 ngày đầu đời, từ khi mang thai đến khi trẻ 2 tuổi. Khi trẻ chào đời, gia đình tiếp tục là môi trường trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng và hình thành những thói quen có lợi cho sức khỏe, giúp trẻ phát triển toàn diện trong những năm tháng đầu đời.

1.000 ngày đầu đời là “cửa sổ vàng” chỉ mở trong một giai đoạn ngắn và những cơ hội phát triển trong thời gian này không thể hoàn toàn bù đắp về sau. Vì vậy, đầu tư cho dinh dưỡng từ khi trẻ còn trong bụng mẹ, tiếp tục chăm sóc đúng cách trong hai năm đầu đời chính là cách tạo nền tảng vững chắc cho sức khỏe, tầm vóc và sự phát triển lâu dài của trẻ.