Giải mã ADN: Ký tự di truyền gọi tên người lính vô danh

Phía sau cánh cửa vô trùng

Đầu giờ sáng dịp cao điểm triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, chúng tôi có mặt tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Đây là một trong những đơn vị đảm nhận khâu quan trọng nhất: giải mã những dấu vết di truyền cuối cùng còn lưu lại trên các mẫu hài cốt.

Những mẩu xương của hài cốt liệt sĩ được đánh số thứ tự, bảo quản trong hộp kín

Trước khi được phép vào khu vực đặc biệt, chúng tôi được lấy mẫu máu để lập "hồ sơ ADN". Đây là bước quan trọng, là bởi, theo giải thích của nhân viên Trung tâm, "hồ sơ ADN" của những “người lạ” như chúng tôi sẽ được lưu và loại trừ để không làm ảnh hưởng đến quá trình phân tích mẫu ADN của liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ.

Dưới sự hướng dẫn của cán bộ Trung tâm, chúng tôi đến khu vực chuẩn bị, làm công tác khử khuẩn. Mặc trang phục chuyên dụng kín mít, trang bị bao chân, bao tay, đeo khẩu trang, chúng tôi hiểu rằng mình sắp đặt chân đến một không gian rất đặc biệt và phải tuân thủ quy trình kiểm soát nghiêm ngặt.

Trong phòng lưu mẫu vô trùng và lặng như tờ, lần đầu tiên chúng tôi được tận mắt nhìn thấy những mẫu hài cốt của các liệt sĩ nằm lại ở khắp các chiến trường trong cả nước. Gần 8.000 mẫu hài cốt liệt sĩ được bảo quản cẩn thận, mỗi mẫu đều có mã số, địa điểm quy tập và đơn vị bàn giao.

Chỉ cách một cánh cửa là phòng chuẩn bị mẫu, nơi những mẩu xương chỉ còn vài gam được làm sạch, cắt, mài rồi nghiền thành bột trong điều kiện vô trùng tuyệt đối. Sau hơn nửa thế kỷ dưới lòng đất, đó là tất cả những gì còn sót lại của những người lính.

Ở Trung tâm Giám định ADN, mỗi phòng làm việc đảm nhiệm các khâu khác nhau của quá trình giám định. Nhưng có một điểm chung là nhịp làm việc luôn khẩn trương một cách lặng lẽ, nơi mà sự giao tiếp của các cán bộ, nhân viên ít khi bằng lời nói, mà bằng ánh mắt, cái gật đầu, bằng sự tuân thủ nghiêm ngặt quy trình.

Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN chia sẻ với chúng tôi rằng, mỗi bộ hài cốt là một "bài toán" khoa học riêng, không có công thức chung cho mọi trường hợp. Mỗi mẫu xương, mỗi di vật đều trải qua quy trình khép kín, từ xử lý mẫu, tách chiết ADN, xây dựng thư viện giải trình tự, phân tích dữ liệu đến đối sánh với thông tin di truyền của thân nhân.

Thách thức lớn nhất là những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng. ADN phần lớn đã đứt gãy thành những đoạn cực ngắn, khiến nhiều trường hợp tưởng như không còn khả năng định danh bằng các phương pháp truyền thống. Từ thực tế đó, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã phát triển quy trình NGS-SNP, cho phép khai thác hiệu quả những đoạn ADN rất ngắn còn sót lại và mở rộng phạm vi so sánh đối khớp quan hệ huyết thống đến 3, 4 thế hệ theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở ra cơ hội mới cho công tác xác định danh tính liệt sĩ.

Những dữ liệu ADN được các nhà khoa học kết nối, phân tích và đối chiếu để dựng lại sơ đồ huyết thống của gia đình liệt sĩ

Hơn 20 năm gắn bó với công việc giám định ADN, điều anh Vũ Anh Tuấn, giám định viên của Trung tâm Giám định ADN nhớ nhất không phải những cỗ máy giải trình tự hay các bảng dữ liệu di truyền, mà là những con người phía sau mỗi kết quả giải mã trình tự gen.

Anh Tuấn vẫn nhớ hành trình xác định danh tính liệt sĩ Đinh Đình Bình vào khoảng năm 2005-2006. Liệt sĩ Đinh Đình Bình hy sinh trong trận đánh ác liệt tại điểm cao 1062 - cửa ngõ tiến vào Đà Nẵng. Khi đồng đội đã hy sinh gần hết, anh vẫn bình tĩnh báo về cấp trên: "Còn Bình là còn điểm chốt!", rồi anh dũng hy sinh. Câu nói ấy sau này được cả trung đoàn nhắc nhớ.

Trong lần lấy mẫu giám định, ông Đinh Đình Văn - anh trai của liệt sĩ lặng lẽ đứng che nắng cho những người làm giám định và cho chính bộ hài cốt của em mình. Những giọt nước mắt nhớ thương em lăn dài trên gương mặt người anh. Hình ảnh ấy, sau 20 năm vẫn vẹn nguyên trong ký ức của anh Tuấn. Sau hơn một năm phân tích, kết quả ADN xác nhận bộ hài cốt đúng là liệt sĩ Đinh Đình Bình. Đó là một trong những khoảnh khắc hạnh phúc và ý nghĩa nhất trong quãng đời làm nghề thầm lặng của anh.

Quá trình giám định các liệt sĩ hy sinh trên tàu HQ-604 cũng là một kỷ niệm khó quên. Khi những bộ hài cốt được đưa về, tất cả đều được đựng chung trong 3 chiếc bao tải. Nhưng bằng sự quyết tâm, bằng kinh nghiệm của những nhà khoa học, phần lớn những gì còn lại đó đã được trả về cho các gia đình thân nhân liệt sĩ.

Những câu chuyện phía sau mỗi mẫu ADN

Trong quá trình khai quật, có những phần cơ thể còn nguyên vết đạn, những chiếc đèn thủy tinh tự chế từng được người lính dùng giữa chiến trường, hay mảnh kim loại nhỏ mang dòng chữ nước ngoài được giữ lại như kỷ niệm của một người lính đã lặng lẽ ra đi… Những di vật bình dị ấy luôn gợi lên trong anh hình ảnh về cuộc sống gian khổ nhưng đầy nghị lực, lạc quan của những người lính năm xưa.

Đặt chân đến nhiều nghĩa trang liệt sĩ, anh Tuấn càng thấm thía sự mất mát hy sinh của những người đi trước. Trong hàng nghìn ngôi mộ, phần lớn vẫn lặng lẽ chờ ngày được gọi đúng tên…

Là người dày dạn kinh nghiệm trong lĩnh vực này, anh Tuấn duy trì nguyên tắc hạn chế tiếp xúc với câu chuyện của thân nhân trước khi xử lý mẫu, đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho kết quả chuyên môn. Tuy nhiên, rời phòng thí nghiệm, anh vẫn trực tiếp bám sát hiện trường, lặn lội khắp các nghĩa trang, sang tận Lào, tỉ mẩn thu thập từng mảnh thông tin từ các cựu chiến binh, từ người dân địa phương hay người quản trang để từng bước thu hẹp phạm vi tìm kiếm. Rất hiếm giám định viên nào còn đủ kiên nhẫn theo đuổi công việc này.

Trên bảng thông số kỹ thuật của hệ thống giải trình tự, ánh sáng lập lòe của hàng triệu thông tin di truyền đang được thu thập và giải mã. Đó là những tín hiệu không mấy ý nghĩa với đa số trong chúng ta. Nhưng với các nhà khoa học, mỗi tín hiệu A, T, G, C đều vô giá, từng chữ cái sẽ được ghép lại thành từ, nhiều từ sẽ ghép lại thành câu, nhiều câu sẽ ghép lại thành trang sách, nhiều trang sách sẽ trở thành cuốn sách. Khi cuốn sách được sắp xếp lại đúng với ban đầu thì cũng là lúc một liệt sĩ sẽ trở về với gia đình. Đây là sự hồi đáp của khoa học với chiến công của những anh hùng liệt sĩ trong quá khứ.

Theo anh Tuấn, mỗi gia đình đi tìm liệt sĩ đều mang theo một câu chuyện riêng, một hành trình chờ đợi kéo dài chỉ để biết nơi người thân mình yên nghỉ. Năm 2024, khi điều tra về các liệt sĩ Trung đoàn 1, Quân khu 9, nhóm của anh tin rằng 23 liệt sĩ hy sinh tại Phụng Hòa (Hậu Giang) đang an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Ngã Bảy. Để xác minh, họ phải giám định 108 ngôi mộ liên quan nhưng cuối cùng không có trường hợp nào trùng khớp.

Dù thất bại trong cuộc tìm kiếm đó, nhưng những kết quả thu được lại giúp định danh cho 7 liệt sĩ khác, cũng là liệt sĩ của Trung đoàn 1, Quân khu 9, và cũng giúp mở ra một hướng tìm kiếm mới có thể sẽ đem lại nhiều hy vọng. Dù ít khi trực tiếp trao kết quả giám định cho các gia đình, nhưng khi một bộ hài cốt được xác định đúng danh tính, anh Tuấn thấy lòng vơi nhẹ đi một chút. Bởi ở một nơi nào đó, sẽ có một gia đình khép lại quãng thời gian đằng đẵng suốt nhiều thập kỷ trong sự chờ đợi mỏi mòn.