Giải mã bí ẩn 'hỏa khí' của nghĩa quân Tây Sơn trong đại thắng mùa Xuân năm Kỷ Dậu 1789

Giả thuyết về "hỏa dược" bí truyền

Trong khoảng 5 ngày đêm, nghĩa quân Tây Sơn đã đánh tan 29 vạn quân xâm lược nhà Thanh, giải phóng kinh thành Thăng Long, bảo vệ vững chắc nền độc lập đồng thời khơi dậy tinh thần đoàn kết, ý chí quật cường của dân tộc.

Sau hơn 10 năm nghiên cứu độc lập, đối chiếu tư liệu lịch sử, khảo sát thực địa và mô phỏng kỹ thuật, chế tạo thử nghiệm, kỹ sư Vũ Đình Thanh (chuyên gia nghiên cứu quân sự) nhận định có thể nghĩa quân Tây Sơn đã làm chủ công nghệ tách và sử dụng phốt pho trắng trong chiến tranh để đối phó với quân xâm lược.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh trình bày cùng Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ AHLLVTND Nguyễn Huy Hiệu phục dựng lại nguyên lý hoạt động "hỏa cầu" của nghĩa quân Tây Sơn (Ảnh: NVCC).

Hành trình nghiên cứu bắt đầu từ vùng Tây Sơn Thượng Đạo (nay thuộc An Khê, Gia Lai) – nơi phong trào Tây Sơn hình thành. Trong các hang động có lớp phân dơi tích tụ qua thời gian dài, kết quả phân tích cho thấy hàm lượng hợp chất photphat ở mức cao, đồng thời sẵn có các hóa chất cần thiết cho việc tách phốt pho, đó là silica và cacbon.

Các ghi chép dân gian từng nhắc đến hiện tượng “sáp trắng phát sáng và tự bốc cháy” hình thành ở thành hang ẩm ướt khi đốt gỗ quý sinh nhiệt lớn trên nền hang trong thời gian dài. Dưới góc nhìn khoa học, hiện tượng này trùng khớp với đặc tính của phốt pho trắng – chất có thể tự bốc cháy khi tiếp xúc với oxy sau khi được giải phóng khỏi hợp chất photphat ở nhiệt độ cao.

Phân tích kỹ thuật cho thấy điều kiện bắt buộc để tách phốt pho là phải đạt ngưỡng nhiệt tối thiểu khoảng 1.150°C trong thời gian dài. Nếu dưới ngưỡng này, phản ứng không hoàn tất. Từ đây, vấn đề đặt ra là khả năng công nghệ của phong trào Tây Sơn trong việc tạo ra và duy trì nhiệt độ cao như vậy.

Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, một bằng chứng rất quan trọng chứng minh Tây Sơn có khả năng duy trì nhiệt độ còn cao hơn yêu cầu này là "hỏa cầu" gang rỗng trong Bảo tàng Tây Sơn, vì để tạo được hỏa cầu rỗng ruột như vậy cần phải duy trì nhiệt độ 1.250°C đến 1.350°C trong thời gian dài.

Mô phỏng lò nung phốt pho từ đất hang dơi, cát, than mịn (đốt gỗ lim trong hang dơi - hơi phốt pho ngưng tụ khi gặp nước) của nghĩa quân Tây Sơn (Ảnh: NVCC).

Nghiên cứu kỹ thuật bễ rèn hai chiều của người Việt cho thấy hệ thống này có thể tạo luồng khí nén liên tục, giúp lò nung đạt và duy trì trên 1.200°C – 1.300°C khi sử dụng nguồn nhiên liệu có nhiệt trị cao như gỗ lim, sến, táu. Đây là điều kiện cần để giải phóng phốt pho khỏi hợp chất photphat.

Song song với đó, vật liệu chịu nhiệt để làm nồi nung đất hang dơi lấy phốt pho cũng là yếu tố quyết định. Làng gốm Gò Sành (Bình Định) được cho là đã sản xuất loại vò sành có khả năng chịu nhiệt tới khoảng 1.300°C.

Thành phần silica trong gốm tham gia vào phản ứng khử photphat, đóng vai trò hỗ trợ quá trình tách phốt pho. Thử nghiệm mô phỏng cho thấy nếu sử dụng vật liệu không đủ độ bền nhiệt, lò sẽ nứt hoặc phát nổ trước khi hoàn tất phản ứng.

Một điểm mấu chốt trong lập luận của kỹ sư Vũ Đình Thanh là quy trình nung hai giai đoạn. Trước hết, nguyên liệu phải được gia nhiệt ở mức 300–500°C, sau đó mới nâng dần lên trên 1.200°C.

Nếu bỏ qua bước trung gian này sẽ gây ra hiện tượng nổ nồi nung. Chính quy trình hai bước được xem như cơ chế bảo mật kỹ thuật tự nhiên, khiến người ngoài khó tái tạo sản phẩm dù nắm được lò nung.

Từ các dữ liệu phân tích và mô phỏng, giả thuyết được đưa ra là nghĩa quân Tây Sơn có thể đã tổ chức sản xuất phốt pho trắng quy mô lớn một cách có chủ đích, không phải hiện tượng ngẫu nhiên.

Rất có thể nghĩa quân Tây Sơn đã mô phỏng hiện tượng đốt gỗ quý trên nền hang dơi với tất cả các điều kiện và nguyên liệu cần thiết để giải phóng phốt pho trắng (photphat, silica, than, nhiệt lượng cao trong thời gian dài), rồi ngưng tụ trong bể nước y hệt như hơi phốt pho gặp thành hang ẩm nước.

Khi chế tạo được phốt pho trắng với khả năng tự cháy, tạo nhiệt độ cao tới 2.000°C, triệt tiêu oxy và tạo khói độc, kết hợp với kinh nghiệm chế tạo các loại hỏa khí của người Việt từ thời các chúa Nguyễn, nghĩa quân Tây Sơn dễ dàng có được những "hỏa khí" biến mọi kẻ thù khi đối đầu thành tro bụi.

Bí mật của sức mạnh áp đảo quân thù

Khi đối chiếu giả thuyết với trận Rạch Gầm – Xoài Mút, chi tiết “lửa cháy trên mặt nước” trở thành trọng tâm phân tích. Thuốc súng thông thường không có khả năng duy trì cháy trên mặt nước. Phốt pho trắng, nếu được phối trộn đúng cách, có thể tạo ra hiện tượng này.

Thử nghiệm tái tạo hỗn hợp gồm phốt pho trắng nghiền mịn, dầu rái, nhựa thông hoặc nhựa trám cho thấy hỗn hợp có tỷ trọng thấp hơn nước, nổi trên bề mặt và vẫn cháy khi tiếp xúc với oxy. Dầu rái tạo lớp màng không thấm nước, trong khi nhựa thông hay nhựa trám tăng độ bám dính lên bề mặt gỗ và vải.

"Hỏa cầu lưu hoàng"được lưu giữ và trưng bày trong bảo tàng là bằng chứng rõ nét cho sức chiến đấu vượt trội của nghĩa quân Tây Sơn (Ảnh: NVCC).

Khi bắn vào thuyền gỗ, hỗn hợp bám chắc và tiếp tục cháy, ngay cả khi bị dội nước. Việc nhảy xuống sông không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ vì lớp chất cháy vẫn nổi và tiếp tục phản ứng. Đây là cơ sở để lý giải các ghi chép về hiện tượng lửa lan rộng trên sông.

Phản ứng cháy của phốt pho sinh ra diphotpho pentaoxit – chất hút ẩm mạnh, tạo axit photphoric khi gặp hơi nước. Điều này có thể gây kích ứng và tổn thương đường hô hấp. Trong môi trường khói dày đặc, nồng độ oxy giảm nhanh, làm gia tăng nguy cơ ngạt thở.

Từ góc độ kỹ thuật, kỹ sư Vũ Đình Thanh lập luận cho rằng tại trận Rạch Gầm – Xoài Mút, yếu tố hóa học có thể đã đóng vai trò khuếch đại hiệu quả hỏa công truyền thống, tạo ưu thế bất ngờ cho nghĩa quân Tây Sơn trước đối phương.

Chiến dịch mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789 tại Thăng Long được xem là đỉnh cao của chuỗi lập luận này. Các mô tả trong sử liệu về khói dày đặc, lửa cháy dữ dội và thương vong lớn được đặt trong tương quan với đặc tính hóa học của phốt pho trắng.

Tại đồn Ngọc Hồi, quân Thanh cố thủ trong đồn lũy tương đối kín. Nếu hỏa tiễn chứa phốt pho phát nổ trong không gian hẹp, sẽ nhanh chóng triệt tiêu oxy, đồng thời tạo khói độc khiến quân Thanh nếu không chết ngạt thì cũng bị ngộ độc, hoàn toàn mất sức chiến đấu. Đây chính là lý giải cho việc sử sách ghi lại cảnh nghĩa quân Tây Sơn dễ dàng dồn hàng vạn quân Thanh xuống sông mà hầu như không gặp phản kháng.

Mô phỏng cấu tạo của "hỏa hổ" và cách sử dụng vũ khí này của nghĩa quân Tây Sơn (Ảnh: NVCC)

Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, tại Đống Đa, mật độ hỏa lực cao của nghĩa quân Tây Sơn cùng với yếu tố tấn công bất ngờ trong đêm làm quân Thanh bị động trong không gian nhỏ hẹp để chờ cận chiến mà không chạy ra khỏi đồn như ở Ngọc Hồi nên đồng loạt tử vong vì hiện tượng ngạt oxy.

Ở sông Hồng, giả thuyết đặt ra rằng hỗn hợp phốt pho – dầu rái – nhựa thông nổi trên mặt nước và tiếp tục cháy. Trong trường hợp này, quan niệm “thủy khắc hỏa” không còn hiệu lực tuyệt đối. Khi quân địch nhảy xuống sông, chúng vẫn có thể chịu tác động nhiệt và khói độc rồi ngạt oxy, khiến xác giặc làm tắc nghẽn sông Hồng như trong sử sách đã mô tả.

Tuy nhiên, kỹ sư Vũ Đình Thanh cũng nhấn mạnh rằng yếu tố công nghệ không thay thế vai trò của chiến lược và tốc độ hành quân. Chính sự kết hợp giữa tổ chức quân sự, yếu tố bất ngờ và khả năng tận dụng đặc tính hóa học đã tạo nên ưu thế vượt trội trong thời gian rất ngắn.

Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu, kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra nhận định từ An Khê đến chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút và Thăng Long, có thể tồn tại một chuỗi công nghệ nhất quán gồm phát hiện nguồn nguyên liệu tự nhiên, làm chủ kỹ thuật tách phốt pho, phối trộn thành hỗn hợp chiến đấu và triển khai trên chiến trường quy mô lớn.

Đại thắng mùa Xuân năm Kỷ Dậu (1789) của nghĩa quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của thiên tài quân sự Hoàng đế Quang Trung luôn được đánh giá là một trong những chiến công hiển hách nhất trong lịch sử dân tộc.

Nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh về giả thiết nghĩa quân Tây Sơn sử dụng vũ khí phốt pho trắng để điều chế "hỏa dược" được xác nhận bởi hàng loạt ghi chép có thể tra cứu, kiểm tra từ những sử liệu chính thống thời nhà Thanh, đến văn bia của các tướng sĩ nhà Thanh, cùng các ghi chép y tế thời nhà Thanh ở Trung Hoa đại lục, Đài Loan...

Việc Đại Việt thời vua Quang Trung sử dụng hỏa khí làm vũ khí chính để thiêu rụi kẻ thù còn được ghi lại bởi các hội truyền giáo, các công ty Đông Ấn châu Âu, các phái bộ ngoại giao châu Âu, Anh,.... Ngày nay, đa số các viện bảo tàng, các trung tâm nghiên cứu sử học của nhiều quốc gia hầu như đều được số hóa nên việc kiểm tra cũng rất dễ dàng.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh đã tìm tòi được gần 1.000 sử liệu và ghi chép về hỏa khí của nghĩa quân Tây Sơn. Giả thuyết này tiếp tục cần được kiểm chứng bằng khảo cổ học, thực nghiệm độc lập và phân tích liên ngành.

Tuy nhiên, các dữ kiện kỹ thuật và sự đối chiếu với mô tả sử liệu đã mở ra một hướng tiếp cận mới nhìn nhận đại thắng mùa Xuân năm Kỷ Dậu 1789 không chỉ dưới góc độ nghệ thuật quân sự và tinh thần dân tộc, mà còn như một dấu ấn của tư duy công nghệ quân sự vượt trội trong bối cảnh thế kỷ XVIII.

Kỷ niệm 237 năm Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa

Lễ hội kỷ niệm 237 năm Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa (1789 - 2026) sẽ diễn ra trong hai ngày 21 và 22/2/2026 (tức mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng) tại Công viên Văn hóa Đống Đa, thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Gò Đống Đa (TP. Hà Nội).

Lễ hội kỷ niệm 237 năm Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa nhằm tưởng niệm và tôn vinh chiến công hiển hách mùa xuân Kỷ Dậu 1789 của nghĩa quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ; đồng thời khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của Di tích quốc gia đặc biệt Gò Đống Đa.

Lễ hội được tổ chức gồm 2 phần là phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trang trọng với các nghi thức truyền thống như dâng hương, tế lễ, rước kiệu, bảo đảm đúng thuần phong mỹ tục và không gian văn hóa di tích.

Phần hội diễn ra sôi nổi với chương trình nghệ thuật sử thi do Nhà hát Tuồng Việt Nam thực hiện, cùng các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao như thi đấu cờ người, cờ tướng mở rộng, biểu diễn võ thuật Bình Định Gia, đồng diễn thể dục dưỡng sinh và nhiều trò chơi dân gian.

Trang Anh