Tạo phúc đầu năm, bắt đầu từ lòng từ bi có hiểu biết

Cứ độ vào Xuân, khi nhang khói còn vương trong sân chùa, nghi thức phóng sinh lại diễn ra. Rùa là loài được chọn nhiều nhất do tín ngưỡng “Long lân quy phụng” của người Việt, rùa là phúc, là thọ. Câu hỏi đặt ra không mới, tạo phúc theo cách đó, phúc có thực sự sinh hay hệ lụy đang lớn dần?

Phóng sinh vốn mang ý nghĩa nhân văn, khuyến khích lòng từ bi và sự tôn trọng sự sống. Nhưng trong thực tế, nghi thức ấy đã hình thành một chuỗi cung ứng. Rùa bị gom từ tự nhiên, mua bán trái phép, nhốt tạm bợ, vận chuyển xa, chờ “giờ đẹp” để thả xuống hồ trong các ngôi chùa. Không ít cá thể chết vì sốc nhiệt, kiệt sức hoặc bệnh tật.

Nhiều ngôi chùa vẫn còn xem rùa trong khuôn viên hồ nước như một phần cảnh quan. Càng nhiều rùa, càng đông người vây quanh cho ăn, chụp ảnh. Hình ảnh ấy tạo cảm giác sinh sôi, hiền hòa nhưng câu chuyện pháp lý và sinh thái phía sau đó không hề hiền hòa chút nào.

Pháp luật đã quy định rõ việc bảo vệ động vật hoang dã, trong đó có chùa. Nhiều loài rùa thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, việc săn bắt, buôn bán và nuôi nhốt trái phép đều bị cấm. Nhiều năm qua, không ít người bị xử phạt nhẹ thì phạt tiền, nặng thì tù tội cho không ít trường hợp mua bán, nuôi nhốt, vẫn chuyển rùa hoang dã, quý hiếm. Dù xuất phát từ thiện tâm nhưng hành vi tiếp nhận và nuôi rùa phóng sinh vẫn có thể vi phạm pháp luật. Hồ trong chùa nhỏ hẹp, nước không bảo đảm, không phù hợp tập tính sinh học của rùa rừng hoặc rùa cạn. Việc thả rùa tai đỏ, loài ngoại lai xâm hại còn gây rủi ro cho hệ sinh thái bản địa mà báo chí từng nhắc nhiều lần.

Không chỉ là câu chuyện luật pháp, phóng sinh rùa và nuôi rùa còn là câu chuyện giáo lý. Phóng sinh nhằm giải thoát khổ đau nhưng nếu một con rùa bị bắt từ rừng, qua tay nhiều trung gian rồi bị nhốt trong hồ chùa chật chội, vòng đời khổ đau có thực sự chấm dứt? Hay chỉ chuyển từ tay thợ săn, người mua bán trái phép sang tay người hành hương? Từ bi không thể tách rời trí tuệ, thiện ý thiếu hiểu biết có thể tạo thêm tổn hại.

Tại TPHCM và nhiều nơi trong nước, các ngôi chùa đã thay đổi việc nhận phóng sinh và nuôi rùa. Chùa Ngọc Hoàng, tức Phước Hải, từng nổi tiếng với hồ rùa đông đúc, đã đặt biển ngừng tiếp nhận rùa phóng sinh. Tháng 10-2022, nhà chùa phối hợp kiểm lâm bàn giao 62 cá thể rùa quý hiếm để cứu hộ. Chùa Phật học Xá Lợi cũng tự nguyện giao nộp rùa cho cơ quan chức năng.

Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên, tổ chức truyền thông bảo vệ động vật hoang dã phi chính phủ cho biết, giai đoạn 2022-2024, nhiều chùa trên địa bàn TPHCM và cả nước đã chuyển giao hàng trăm cá thể rùa cho cơ quan chức năng để cứu hộ thay vì tiếp tục nuôi nhốt. Tuy vậy, vẫn còn không ít nơi xem hồ nước hay khuôn viên chùa có rùa là “điểm nhấn” tâm linh. Sự thích thú của khách viếng vô tình duy trì động lực cung ứng, khi chùa tiếp nhận, thương lái có đầu ra, khi người dân hào hứng, thị trường còn lý do tồn tại. Vòng lặp ấy chỉ dừng lại khi cả nhà chùa lẫn Phật tử cùng thay đổi.

Tín ngưỡng là quyền cá nhân nhưng quyền ấy không đứng ngoài luật pháp và trách nhiệm môi trường. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần khuyến cáo người dân và cơ sở thờ tự chủ động bàn giao động vật hoang dã thay vì tự ý nuôi nhốt. Thông điệp đã rõ, vấn đề còn lại là thực thi và nhận thức của cả các cơ sở thờ tự lẫn người dân.

Mùa Xuân là mùa của khởi đầu, nếu muốn tạo phúc, có lẽ nên bắt đầu từ việc không tiếp tay cho chuỗi khai thác động vật hoang dã, trong đó có rùa. Thay vì mua một con rùa để thả, có thể ủng hộ quỹ bảo tồn, trồng cây, giảm rác thải hoặc đơn giản là không tạo thêm cầu cho thị trường bất hợp pháp dựa trên sự bắt giữ sinh linh.

Một hồ nước trong chùa không có rùa, có thể khiến vài người hụt hẫng nhưng tạo phúc đầu năm, nếu hiểu đúng, không phải là thả một sinh linh xuống nước mà là trả lại cho thiên nhiên sự yên ổn vốn có.

Hồng Văn