Giải mã 'kho báu' địa chất hơn 400 triệu năm tuổi ở Phong Nha - Kẻ Bàng

Hơn hai thập niên kể từ ngày được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng ở Quảng Trị không chỉ nổi tiếng bởi cảnh quan kỳ vĩ mà còn được xem như một "bảo tàng địa chất" khổng lồ. Nơi đây lưu giữ những giá trị đặc biệt về địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học, mở ra nhiều hướng nghiên cứu khoa học về lịch sử hình thành Trái đất.

Kỳ quan địa chất hơn 400 triệu năm tuổi

Từ đỉnh U Bò nhìn xuống, những dãy núi đá vôi trùng điệp phủ kín màu xanh đại ngàn. Ít ai hình dung bên dưới cảnh quan ấy là một kho tư liệu tự nhiên khổng lồ, được kiến tạo qua hàng trăm triệu năm.

Những khối thạch nhũ kỳ vĩ trong lòng hang động là kết quả của quá trình kiến tạo địa chất kéo dài hàng triệu năm ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

Theo các nhà khoa học, hệ thống núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng hình thành từ hơn 400 triệu năm trước, thuộc nhóm vùng karst cổ nhất châu Á. Quá trình kiến tạo địa chất lâu dài đã tạo nên địa hình karst đặc trưng với những khối núi đá vôi đồ sộ, hàng trăm hang động, sông ngầm cùng các tầng trầm tích chứa nhiều dấu tích cổ sinh học.

Các lớp đá trầm tích xếp chồng lên nhau như những trang sử ghi lại quá trình biến đổi của vỏ trái đất. Trong lòng núi là những hóa thạch và dấu tích cổ xưa, giúp giới nghiên cứu tìm hiểu lịch sử địa chất, khí hậu cũng như sự xuất hiện và tiến hóa của sự sống qua nhiều thời kỳ.

Với diện tích hơn 123.000ha, phần lớn là địa hình karst, Phong Nha - Kẻ Bàng được xem là hiện trường thực địa quý giá của địa chất học, cổ sinh học và sinh thái học. Những giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học và cảnh quan đã giúp khu di sản hai lần được UNESCO ghi danh vào năm 2003 và 2015.

Không chỉ có những khối đá hàng trăm triệu năm tuổi, khu rừng nguyên sinh còn lưu giữ nhiều báu vật sinh học. Đáng chú ý là quần thể bách xanh núi đá quý hiếm, với những cây cổ thụ có tuổi đời trên 500 năm, sinh trưởng trên các vách đá vôi ở độ cao gần 700m so với mực nước biển.

Quần thể bách xanh núi đá quý hiếm, sinh trưởng trên những vách đá vôi ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

Theo Ban Quản lý vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, quần thể bách xanh có diện tích khoảng 5.000ha, với nhiều cây cao hơn 30m, đường kính thân vượt 2m. Đây là một trong những quần thể bách xanh núi đá có giá trị đặc biệt, được phát hiện cách đây khoảng 20 năm.

Đặc biệt, trong sinh cảnh khắc nghiệt trên những vách đá này, còn có sự hiện diện của ba loài lan quý hiếm gồm: lan hài xanh, lan hài đốm và lan hài xoắn. Cả ba đều nằm trong Sách đỏ quốc tế, thuộc nhóm có nguy cơ tuyệt chủng.

Những giá trị ấy khiến Phong Nha - Kẻ Bàng không đơn thuần là điểm đến du lịch, mà còn là nơi các nhà khoa học tìm đến để giải mã những bí ẩn của tự nhiên. Mỗi lớp đá, cánh rừng hay hang động đều chứa đựng những thông tin quý giá về lịch sử hình thành và phát triển của hành tinh.

Giải mã "vương quốc ngầm", giữ báu vật di sản

Nếu trên mặt đất là những dãy núi đá vôi trùng điệp và rừng nguyên sinh, bên dưới lòng đất Phong Nha - Kẻ Bàng lại mở ra một thế giới khác với hệ thống hang động, sông ngầm đan xen phức tạp.

Đến nay, các nhà thám hiểm đã khảo sát được 473 hang động, với tổng chiều dài khảo sát đạt trên 259km. Trong 5 năm gần đây, hàng chục hang động và nhánh sông ngầm mới tiếp tục được phát hiện, bổ sung thêm khoảng 30km vào bản đồ hang động của khu vực.

Bên dưới những cánh rừng nguyên sinh Phong Nha - Kẻ Bàng là hệ thống hang động, sông ngầm dài hàng trăm kilômet.

Những dãy núi đá vôi hàng trăm triệu năm tuổi tạo nên cảnh quan địa chất độc đáo của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Đáng chú ý, những cuộc khảo sát không chỉ mở rộng hiểu biết về địa hình ngầm mà còn phát hiện thêm nhiều loài động, thực vật mới. Tổng số loài mới được ghi nhận tại khu vực đã lên đến 48 loài, cho thấy tiềm năng nghiên cứu khoa học vẫn còn rất lớn.

Trong các chuyến khảo sát gần đây, nhóm chuyên gia hang động Hoàng gia Anh tiếp tục phát hiện những nhánh hang mới kết nối khu vực hang Va, hang Nước Nút và Sơn Đoòng. Sau hơn 30 năm gắn bó với vùng karst này, các chuyên gia vẫn liên tục ghi nhận những điều mới mẻ trong lòng di sản.

Bên trong các hang động là những khối thạch nhũ khổng lồ, hồ nước ngầm trong vắt cùng nhiều sinh vật thích nghi với môi trường thiếu ánh sáng. Cá không mắt, bọ cạp, tắc kè đá, tôm phát quang, dơi và các loài vi sinh vật tạo nên hệ sinh thái đặc biệt trong lòng núi.

Riêng hang Sơn Đoòng còn có một hệ sinh thái gần như tách biệt. Tại những hố sụt, ánh sáng mặt trời chiếu xuống tạo điều kiện cho rừng cây phát triển giữa lòng hang, trở thành nơi sinh sống của nhiều loài chim, thằn lằn và sinh vật khác.

Tuy nhiên, những giá trị đặc biệt của di sản cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Bên cạnh tác động của biến đổi khí hậu và các quá trình xói mòn tự nhiên, tình trạng xâm nhập rừng, khai thác trái phép tài nguyên cũng đặt ra áp lực trong công tác bảo tồn.

Ông Phạm Văn Tân, Giám đốc Trung tâm Bảo vệ rừng và di sản thế giới cho biết, địa bàn quản lý rộng hơn 123.000ha, địa hình hiểm trở khiến việc kiểm soát, tuần tra không dễ dàng. Mỗi ngày, vẫn có người vào rừng, trong đó có trường hợp tìm kiếm lan, gỗ hoặc tự ý khám phá các khu vực rừng nguyên sinh.

Để tăng hiệu quả quản lý, cùng với lực lượng tuần tra trực tiếp, công tác bảo vệ di sản đang được đẩy mạnh bằng công nghệ. Ông Phạm Hồng Thái, Giám đốc Ban Quản lý vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng cho biết, đơn vị đang xây dựng cơ sở dữ liệu số về địa chất, sinh học, hang động và tri thức bản địa.

Các công nghệ như ảnh viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS), trí tuệ nhân tạo (AI) và cảm biến cảnh báo sớm được tích hợp nhằm phục vụ giám sát rừng, phát hiện nguy cơ xâm hại và hỗ trợ nghiên cứu.

Dù vậy, theo ông Thái, công nghệ chỉ là một phần của giải pháp. Muốn bảo tồn di sản lâu dài phải có sự tham gia của cộng đồng dân cư vùng đệm. Ban Quản lý đang phối hợp với các địa phương đưa nội dung giáo dục bảo tồn vào trường học, đồng thời hỗ trợ người dân phát triển sinh kế bền vững như trồng dược liệu dưới tán rừng, du lịch cộng đồng và nông nghiệp hữu cơ.

"Phong Nha - Kẻ Bàng là kỳ quan, nhưng cũng là một sinh thể sống cần được bảo vệ từng ngày. Bảo tồn không thể làm một mình, mà cần người dân cùng chung tay, đồng hành và che chở. Giữ rừng di sản không chỉ là giữ một danh hiệu, mà còn là giữ lấy tương lai của chính mình", ông Thái chia sẻ.