Giải mã ý nghĩa ẩn giấu sau nỗi ám ảnh của Shakespeare về đồ ăn - Kỳ cuối

Kỳ cuối: Ý nghĩa của đồ ăn

Quả cam và địa vị

Cam, mặc dù có nguồn gốc từ Trung Quốc, đã có mặt khắp thế giới. Ảnh: meer.com

Trong vở Much Ado About Nothing, nơi Shakespeare sử dụng những quả cam được nhập khẩu từ Seville (Tây Ban Nha) để khai thác các chủ đề về tình yêu, địa vị xã hội và sự tha hóa đạo đức. Giống như rượu vang, những loại trái cây nhập khẩu này phản ánh bản sắc quốc gia và văn hóa đang biến đổi của nước Anh, đồng thời làm nổi bật các giới hạn về chính trị, xã hội và kinh tế.

Quả cam giữ một vị thế phức tạp trong xã hội Anh thời Elizabeth. Là mặt hàng xa xỉ, cam được giới quý tộc trồng trong các vườn cùng với các loại cây họ cam quýt khác. Đây là dấu hiệu thể hiện sự giàu có và địa vị. Hành động trồng một loại quả Tây Ban Nha trên đất Anh tượng trưng cho việc tiếp nhận và hòa nhập các yếu tố nước ngoài vào văn hóa Anh.

Tuy nhiên, cam cũng mang những liên tưởng kém tích cực hơn. Được bán trong nhà hát như đồ giải khát, có thể xem như bỏng ngô của thời Elizabeth, cam thường do phụ nữ bán và những phụ nữ bán cam thường không được coi trọng.

Shakespeare khai thác một cách tinh tế tính hai mặt này trong Hồi IV Cảnh 1, khi nhân vật Claudio nói với Leonato, cha của Hero: “Đừng đưa quả cam hỏng này cho người bạn của ngươi”.

Ẩn dụ này, dùng để chỉ Hero (nhân vật nữ chính bị cho là không chung thủy) kết hợp giữa bình luận về danh tiếng và phán xét đạo đức. Việc so sánh Hero với một quả cam thối nhấn mạnh sự mất mát danh dự và phẩm hạnh, đồng thời phản ánh áp lực xã hội khắc nghiệt đối với danh tiếng của phụ nữ trong thời đại Shakespeare.

Ẩn dụ về quả cam trở nên phức tạp hơn qua cách nhân vật Beatrice dùng cụm “lịch sự như một quả cam” (civil as an orange) để mô tả bản tính cay đắng, ghen tuông của Claudio - một cách chơi chữ dựa trên loại cam Seville vốn có vị đắng (Seville phát âm na ná từ “civil”). Cách chơi chữ này cho thấy các hình ảnh về thực phẩm có thể đồng thời mang ý nghĩa theo nghĩa đen, xã hội và đạo đức.

Đường, nho khô và gạo

Bánh whitpot. Ảnh: meer.com

Sự giao thoa giữa thực phẩm, lao động và địa vị xã hội xuất hiện trong vở The Winter's Tale (1610), nơi Shakespeare đưa ra một danh sách mua sắm tưởng chừng đơn giản nhưng lại phản ánh những động lực xã hội phức tạp. Khi người chăn cừu xem lại các món cần mua cho lễ hội xén lông cừu: “ Để ta xem; ta phải mua gì cho bữa tiệc cắt lông cừu đây? Ba pound đường, năm pound nho khô, gạo. Chị gái ta sẽ làm gì với gạo đây? Ta cần nghệ để nhuộm màu cho bánh warden; bạch đậu khấu; chà là? Không, thứ đó không có trong danh sách; nhục đậu khấu, bảy quả; một, hai nhúm gừng, nhưng có thể xin được; bốn pound mận khô và bằng ấy nho khô phơi nắng”. Mỗi nguyên liệu đều mang ý nghĩa văn hóa riêng.

Câu hỏi của người chăn cừu về gạo khi tự hỏi chị gái Perdita sẽ làm gì với gạo cho thấy việc Perdita dùng gạo (một nguyên liệu đắt đỏ hoặc không phổ biến) trong bữa tiệc thể hiện cả sự giàu có lẫn tính hào phóng của Perdita.

Joan Fitzpatrick nhận xét rằng bữa tiệc chủ yếu là món chay này lại chứa nhiều mặt hàng xa xỉ nhập khẩu, trở thành biểu tượng của cả sự thịnh vượng lẫn tinh tế văn hóa.

Julia Lupton trong cuốn “Culinary Shakespeare” nhận định rằng những nguyên liệu này (đường, nho khô và gia vị) thường xuất hiện trong các công thức thời Phục hưng để làm món whitpot, một loại bánh pudding bánh mì ngọt béo được coi là món tráng miệng truyền thống của Anh.

Danh sách mua sắm tưởng như đơn giản với gạo, gừng, hoa nhục đậu khấu, nhục đậu khấu và nghệ tây thực chất phản ánh sự giao thoa giữa các truyền thống ẩm thực Do Thái, Kitô giáo, Hồi giáo, Hindu và Hy Lạp cổ, tất cả hội tụ trong một món ăn tự chế được phục vụ tại một bữa tiệc vượt qua ranh giới giai cấp, nơi có sự tham gia của người lao động, địa chủ, hoàng gia cải trang và những người phục vụ lưu động.

Chế độ ăn, sự điều độ và trật tự xã hội

Ở Anh thời cận đại, người ta tin rằng thói quen ăn uống có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi. Ý tưởng rằng sự điều độ trong ăn uống có thể cải thiện hành vi thiếu điều độ xuất hiện trong vở Much Ado About Nothing thông qua nhân vật Don John, phản ánh quan điểm đương thời về chế độ ăn và đạo đức.

Giảng viên cao cấp ngành tiếng Anh Joan Fitzpatrick đã khái quát quan điểm này trong cuốn “Food in Shakespeare” (Đồ ăn trong Shakespeare): “Các tài liệu về chế độ ăn thời cận đại cho thấy rõ rằng đồ ăn và đồ uống không chỉ là nhu cầu thiết yếu mà còn là dấu hiệu phản ánh vị trí của mỗi người trong những quan niệm phức tạp về thứ bậc, quốc tịch và đời sống tinh thần; việc ăn uống có chừng mực có thể khắc phục không chỉ những thiếu sót về thể chất mà cả về đạo đức”.

Người Anh có những quan niệm cụ thể về loại thực phẩm nào có lợi hay có hại. Như Fitzpatrick lưu ý: “Rau và đặc biệt là trái cây cần được sử dụng thận trọng do nguy cơ ăn quá mức, trong khi thịt động vật được coi là đặc biệt bổ dưỡng cho cơ thể”.

Một lần nữa, Shakespeare đã đi trước thời đại khi nhận ra rằng điều tốt cho cơ thể chưa chắc đã tốt cho trí óc. Trong Hồi I Cảnh 3 của vở Twelfth Night, nhân vật Sir Andrew đưa ra nhận xét đầy tự ý thức: “Suốt đời ngươi chưa chắc thấy chuyện như vậy; trừ khi ngươi thấy con chim hoàng yến đánh giá ta. Ta nghĩ đôi khi trí khôn của ta chẳng hơn gì một người Kitô hay một người bình thường: nhưng ta ăn thịt bò rất nhiều và ta tin rằng điều đó làm hại đến trí khôn của ta”.

An ninh lương thực và quyền lực chính trị

Chân dung Shakespeare trong Bộ sưu tập Chân dung xứ Wales tại Thư viện Quốc gia xứ Wales năm 1719. Ảnh: meer.com

Tất cả những lo ngại về ăn uống này mang một ý nghĩa khác trong thời kỳ khan hiếm. Nước Anh thời Shakespeare đã trải qua tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, có các giai đoạn đói kém và nhiều người chết. Những vụ mùa thất bát giai đoạn 1594 - 1597 và 1607 - 1608 khiến giá lương thực tăng vọt và mức sống suy giảm, được phản ánh trong vở Romeo and Juliet (1594) và đặc biệt là vở Coriolanus.

Vở Coriolanus, được viết trong thời kỳ nạn đói do thiếu ngô năm 1608, trực tiếp đề cập đến tình trạng thiếu lương thực và bất bình đẳng xã hội. Dù không làm rõ nguyên nhân gây khan hiếm ngô, nhưng vở kịch phản ánh sự bất định của thời kỳ này. Mở đầu bằng cảnh dân thường phản đối tình trạng thiếu lương thực, tác phẩm xem xét việc tiêu thụ thực phẩm định hình các động lực chính trị như thế nào. Chính Coriolanus là người tranh luận về việc ai được ăn và ai không được ăn.

Bài diễn văn về “cái bụng” của Menenius, một quan chức cấp cao, minh họa rõ nét quan điểm phân cấp về phân phối thực phẩm: “Ta nhận thức ăn chung đầu tiên, thứ mà các ngươi dùng để sống; điều đó là thích hợp, vì ta là kho lương thực và cửa hàng của toàn cơ thể, đây là lời của cái bụng, nhớ lấy lời ta”. Câu này có ý là cái bụng đại diện cho cơ quan trung tâm của cơ thể, để giải thích cách thức phân phối thực phẩm trong xã hội và mối quan hệ giữa các tầng lớp.

Ẩn dụ này đáng chú ý ở chỗ hoàn toàn bỏ qua lao động cần thiết để sản xuất thực phẩm - một điểm mù phổ biến của tầng lớp cầm quyền.

Cũng chính nhân vật này, trong Hồi IV Cảnh 6, đã gọi dân thường là những kẻ ăn tỏi có hơi thở hôi hám, cho thấy sở thích ăn uống phản ánh địa vị xã hội như thế nào. Vở kịch tạo ra mối liên hệ phức tạp giữa hơi thở, tiếng nói và quyền lực chính trị. Tiếng nói của người dân bị coi là khó chịu vì mang “mùi” của những loại thực phẩm gắn với tầng lớp thấp. Ở đây, thực phẩm từ một vật thể trở thành ẩn dụ, làm nổi bật ý nghĩa chính trị trong cách thể hiện và phân phối.

Có thể nói cách Shakespeare xử lý chủ đề đồ ăn và đồ uống vượt xa một bữa ăn đơn thuần. Những nhận định của ông về tính chính trị trong việc ăn uống và sức mạnh của đồ ăn trong việc vừa gắn kết vừa chia rẽ cộng đồng vẫn còn nguyên giá trị.

Thông qua các mặt hàng nhập khẩu như bia, rượu mạnh, đường và cam, các vở kịch của ông khám phá cách những gì chúng ta ăn uống định hình và đồng thời bị định hình bởi quyền lực nhà nước, thực hành tôn giáo và bản sắc văn hóa. Ta có thể thấy ranh giới ông vạch ra giữa các thực phẩm địa phương, biểu trưng cho bản sắc truyền thống của Anh, và các sản phẩm ngoại lai, đại diện cho cả uy tín lẫn ảnh hưởng từ bên ngoài.

Như các nhà sử học ẩm thực David Goldstein, Amy Tigner và Wendy Wall nhận định: “Trong thế giới của Shakespeare, ăn uống không chỉ là để duy trì sự sống, đó là một hành vi chất chứa ý nghĩa xã hội, chính trị và văn hóa”.

Thùy Dương/Báo Tin tức và Dân tộc