Đổi mới cơ chế tài trợ, khơi thông nguồn vốn cho khoa học công nghệ

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân và các thành viên Chính phủ liên quan tiếp tục trả lời chất vấn. Ảnh: Doãn Tấn – TTXVN

Kinh nghiệm tại nhiều quốc gia cho thấy, hiệu quả đầu tư đến từ quy mô ngân sách cũng như cách thức phân bổ, cơ chế xét chọn, khả năng chấp nhận rủi ro và sự tham gia của doanh nghiệp. Đây cũng là những vấn đề Việt Nam cần quan tâm khi đổi mới cơ chế tài trợ, khơi thông các nguồn lực cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

* Đa dạng mô hình tài trợ

Ông Raden Arthur Ario Lelono, Giám đốc phụ trách Tài trợ Nghiên cứu và Đổi mới sáng tạo thuộc Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới sáng tạo quốc gia Indonesia (BRIN) cho biết, Indonesia sử dụng ngân sách công để hỗ trợ nghiên cứu cơ bản, đồng thời áp dụng cơ chế đồng tài trợ ở các giai đoạn phát triển nguyên mẫu, thử nghiệm và thương mại hóa.

Nước này cũng kết hợp các chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia nghiên cứu. Một điểm đáng chú ý trong mô hình của Indonesia là yêu cầu gắn hoạt động nghiên cứu với các thách thức quốc gia và nhu cầu thực tiễn.

Chính phủ, chính quyền địa phương, doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định vấn đề, thiết kế nhiệm vụ, thay vì chỉ tiếp nhận kết quả khi nghiên cứu đã hoàn thành. Cách tiếp cận này giúp tăng khả năng ứng dụng, đồng thời tạo cơ sở để huy động nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước.

Chia sẻ về kinh nghiệm triển khai cơ chế hợp tác đồng tài trợ, bà Yuguchi Reiko, Giám đốc Văn phòng Singapore của Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) nhấn mạnh yêu cầu thống nhất mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên, ngân sách, điều kiện tham gia và tiêu chí đánh giá ngay từ đầu khi triển khai hợp tác nghiên cứu quốc tế.

Theo bà, quy trình tuyển chọn cần bảo đảm công bằng, minh bạch, đồng thời giảm gánh nặng thủ tục cho nhà nghiên cứu và chuyên gia đánh giá. Đây là những yếu tố quan trọng để thu hút các nhóm nghiên cứu có năng lực tham gia, đồng thời bảo đảm chất lượng và hiệu quả sử dụng kinh phí tài trợ.

Kinh nghiệm này được thể hiện qua hoạt động hợp tác giữa JST và Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia Việt Nam (NAFOSTED) trong khuôn khổ Chương trình NEXUS. Giai đoạn 2025-2026, hai bên đã lựa chọn đồng tài trợ 11 nhiệm vụ nghiên cứu trong lĩnh vực bán dẫn, với tổng kinh phí phía Nhật Bản là 2,6 tỷ yên, tương đương khoảng 430 tỷ đồng, phía Việt Nam là 67 tỷ đồng.

Các nhiệm vụ tập trung vào những hướng nghiên cứu như chip trí tuệ nhân tạo công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới, vật liệu và quy trình chế tạo bán dẫn, cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị vi cơ điện tử (MEMS). 

Cơ chế đồng tài trợ này cho phép hai quốc gia cùng xác định lĩnh vực ưu tiên, cùng lựa chọn nhóm nghiên cứu và chia sẻ kinh phí thực hiện. Các nhóm nghiên cứu Việt Nam có điều kiện hợp tác với đối tác Nhật Bản, tiếp cận chuyên môn, công nghệ và hạ tầng nghiên cứu, đồng thời nâng cao năng lực tham gia các mạng lưới khoa học quốc tế. Năm 2027, NAFOSTED và JST dự kiến tiếp tục kêu gọi các nhiệm vụ nghiên cứu chung trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. 

Chia sẻ kinh nghiệm từ Nga, ông Sergey Konovalov, đại diện Quỹ Khoa học Nga (RSF), cho biết, cơ quan này triển khai tài trợ thông qua các chương trình cạnh tranh, hỗ trợ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu khám phá và phát triển các nhóm nghiên cứu có năng lực. Các dự án được lựa chọn trên cơ sở đánh giá chuyên môn độc lập; thời gian tài trợ có thể kéo dài từ 2 đến 7 năm, tạo điều kiện để nhóm nghiên cứu theo đuổi những vấn đề khoa học cần thời gian dài. 

Đề cập về kinh nghiệm hợp tác với doanh nghiệp, ông Sergey Konovalov cho biết, khi doanh nghiệp nêu nhu cầu công nghệ, các nhà khoa học đề xuất giải pháp nghiên cứu phù hợp. Trong cơ chế này, doanh nghiệp có thể đồng tài trợ kinh phí, tham gia giám sát và đánh giá tiến độ, đồng thời có quyền quyết định dừng nghiên cứu khi kết quả triển khai không còn đáp ứng yêu cầu. Cách làm tạo ra sự gắn kết giữa nhu cầu của thị trường và năng lực nghiên cứu, giúp doanh nghiệp trở thành một chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành và phát triển công nghệ. 

Đối với nghiên cứu cơ bản, RSF vẫn duy trì các chương trình tài trợ riêng, có thời gian đủ dài và cơ chế phản biện chuyên môn. Việc phân biệt rõ giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu định hướng ứng dụng giúp bảo đảm không gian cho hoạt động sáng tạo tri thức, đồng thời tạo cơ chế để những bài toán có nhu cầu thực tiễn nhận được sự tham gia và chia sẻ nguồn lực của doanh nghiệp. 

*Đổi mới cơ chế tài trợ để khơi thông nguồn lực 

Từ những mô hình trên có thể thấy, không có một công thức tài trợ chung cho các nền kinh tế. Tuy nhiên, các hệ thống tài trợ hiệu quả đều chú trọng một số nguyên tắc: Bảo đảm nguồn lực ổn định cho nghiên cứu dài hạn; lựa chọn công khai, minh bạch trên cơ sở chất lượng khoa học; phân biệt tiêu chí đánh giá giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng; đồng thời mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp và các đối tác quốc tế. 

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) nhận định, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành những động lực then chốt của tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia, các cơ quan tài trợ nghiên cứu đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới tư duy, phương thức hoạt động, cơ chế huy động và phân bổ nguồn lực. Một trong những vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để kết nối hiệu quả các nghiên cứu khoa học xuất sắc với những ưu tiên phát triển quốc gia, công nghệ chiến lược và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. 

Cũng tại phiên chất vấn của Quốc hội diễn ra ngày 12/11, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, hoạt động nghiên cứu lâu nay chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học. Cách làm này có ưu điểm là khuyến khích sáng tạo, khám phá tri thức mới, nhưng nếu chỉ triển khai một chiều sẽ khó gắn kết với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Vì vậy, cùng với việc phát huy sáng tạo của đội ngũ nghiên cứu, cần bổ sung cách tiếp cận từ thị trường, để doanh nghiệp đặt hàng những vấn đề cần giải quyết và các nhà khoa học tham gia tìm giải pháp.

Dẫn chứng về khả năng kết nối giữa nghiên cứu và thị trường, Bộ trưởng cho biết từ đầu năm đến nay, khoảng 80.000 ý tưởng, sản phẩm khoa học công nghệ đã được đưa lên sàn giao dịch công nghệ Techmart, trong đó khoảng 8.000 giao dịch thành công, tổng giá trị khoảng 13 tỷ đồng. Cũng theo Bộ trưởng, dù pháp luật cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong hơn 300 quỹ hiện có, phần lớn thuộc doanh nghiệp nhà nước. Nguồn vốn của khối này chiếm hơn 85% tổng quy mô các quỹ.

Để thúc đẩy ứng dụng công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thí điểm mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng AI, tham khảo kinh nghiệm Singapore. Theo đó, doanh nghiệp có nhu cầu cải tiến sản xuất, kinh doanh bằng AI nhưng thiếu nhân lực sẽ được kết nối với chuyên gia, nhà khoa học từ các trường đại học, tổ chức nghiên cứu. Bộ đóng vai trò kết nối và hỗ trợ kinh phí tối đa 3 tỷ đồng cho nhiệm vụ để chuyên gia phát triển, ứng dụng giải pháp tại doanh nghiệp.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, doanh nghiệp cần trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi nhu cầu thực tế dẫn dắt hoạt động nghiên cứu. Bộ cũng đề nghị mỗi địa phương lựa chọn 3-5 doanh nghiệp có tiềm năng để tập trung hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ.

Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi cơ chế tài trợ được thiết kế phù hợp, nhà khoa học có điều kiện tập trung cho nghiên cứu, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư vào công nghệ, còn nguồn lực nhà nước được sử dụng hiệu quả hơn. Đó cũng là nền tảng để khoa học, công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển, đóng góp trực tiếp vào năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng tự chủ của nền kinh tế.