Giải Nobel Hóa học 2026 đặt nền móng cho nhiều loại thuốc hiện đại

Hai nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai đã giành Giải Nobel Hóa học 2026. Ảnh: AP

Nhiều phân tử tồn tại dưới những dạng trông giống nhau nhưng không hoàn toàn giống hệt, giống như bàn tay phải và bàn tay trái.

Trong công trình được vinh danh, nhà khoa học Kagan (người Pháp) và Soai (người Nhật Bản) đã tìm ra cách để khiến các phản ứng hóa học “chọn” một phía, đồng thời mô tả và thiết kế các phản ứng nhằm tạo ra hình ảnh phản chiếu mong muốn. Các phản ứng hóa học “chọn” một phía thường dùng để chỉ tính bất đối xứng trong hóa học.

Bằng cách nào sự bất đối xứng hóa học có thể xuất hiện từ lâu đã là bí ẩn với các nhà hóa học. Nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai được trao Giải Nobel Hóa học 2026 vì đã khám phá ra lời giải cho công trình nghiên cứu này.

Hai hình ảnh phản chiếu của cùng một phân tử có thể có những đặc tính khác nhau. Chẳng hạn, một dạng của hợp chất hóa họccarvone có mùi bạc hà, trong khi dạng còn lại có mùi thoang thoảng giống caraway, một loại gia vị thường được sử dụng trong bánh mì lúa mạch đen.

Các dạng khác nhau này cũng có thể phản ứng khác nhau khi tương tác với những hóa chất khác. Khi thiết kế thuốc để điều trị bệnh, các nhà khoa học phải lựa chọn rất kỹ dạng hình ảnh phản chiếu nào sẽ được sử dụng. Họ muốn chọn phiên bản của phân tử có tác dụng điều trị bệnh, chứ không phải phiên bản có thể khiến các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn.

Vào những năm 1980, công trình của nhà khoa học Kagan đã cho thấy có thể có một cách thiết kế các phản ứng hóa học để tạo ra một dạng của phân tử nhiều hơn dạng còn lại.

Nhiều năm sau đó, nhà khoa học Soai đã hoàn thiện quy trình này. Ông tạo ra phản ứng hóa học đầu tiên có khả năng tạo ra hiệu quả chỉ một trong hai hình ảnh phản chiếu của một phân tử.

Các chuyên gia tại Uỷ ban Nobel hoá học đánh giá đây có lẽ là thí nghiệm thú vị nhất trong lĩnh vực hóa học hữu cơ.

Kagan, 95 tuổi, đang công tác tại Đại học Paris-Sud ở Orsay, Pháp. Soai, 76 tuổi, đang công tác tại Đại học Khoa học Tokyo. Nhật Bản. Ủy ban Nobel mô tả công trình của họ là một thành tựu mà trước đó chưa ai có thể đạt được, “ngoài chính sự sống”.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã chúc mừng nhà khoa học Kagan và gọi giải thưởng này là “niềm tự hào to lớn đối với đất nước” và ghi nhận xứng đáng cho cả cuộc đời nghiên cứu.

Các nhà nghiên cứu cũng đánh giá cao công trình này và cho rằng chúng ta phải sử dụng nghiên cứu này như một công cụ, và là nền tảng hiểu biết để phát triển các chất xúc tác và tìm hiểu cách hoạt động.

Nhà hóa học Holden Thorp, Tổng biên tập tạp chí Science, nhấn mạnh ngoài việc giúp phát triển các loại thuốc hoặc nước hoa tốt hơn, việc giải mã những hình ảnh phản chiếu của các phân tử còn có thể giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cấu trúc hóa học của sự sống.