Giải pháp để cá tra Việt Nam tiếp tục vươn xa trên thị trường thế giới

Tuy nhiên, trước diễn biến mới của tình hình Trung Đông và thế giới, ngành cá tra Việt Nam cần có giải pháp thích ứng như hỗ trợ về chính sách, áp dụng khoa học công nghệ để giảm chi phí sản xuất, tăng lợi nhuận, hướng tới phát triển bền vững.

Kết quả nổi bật

Theo Hiệp hội cá tra Việt Nam, ngành cá tra ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ. Cụ thể, kim ngạch xuất khẩu cá tra năm 2025 đã vượt mốc 2 tỷ USD, tăng khoảng 9% so với cùng kỳ năm 2024. Thị trường Mỹ và EU tiếp tục là trụ cột của ngành hàng này. Đặc biệt, thị trường Brazil có sự bứt phá mạnh mẽ, tăng 51% so với cùng kỳ, xuất khẩu sang Trung Quốc cũng tăng mạnh. Sản lượng toàn ngành ước đạt 1,65 triệu tấn.

Doanh nghiệp thu mua cá tra đủ tiêu chuẩn xuất sang thị trường EU, Mỹ trên địa bàn Thốt Nốt, TP Cần Thơ.

Cũng theo Hiệp hội, thời gian qua, nghề nuôi cá tra của vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), chủ yếu tập trung ở Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long, luôn phát triển ổn định trước những thách thức, mối nguy về ô nhiễm môi trường, mầm bệnh, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu… Đây là kết quả của việc tổ chức lại sản xuất và chủ động ứng dụng các công nghệ kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất nhằm cải thiện năng suất, hiệu quả của mô hình nuôi.

Bà Tô Thị Tường Lan - Phó Tổng thư ký Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, xanh hóa chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ hàng hóa nông nghiệp nói chung, thủy sản nói riêng, trong đó có cá tra, là yêu cầu của thị trường châu Âu. Đây cũng là xu hướng chung toàn cầu trong thời gian tới, khi các quốc gia hướng đến bảo vệ môi trường, giảm phát thải trong sản xuất.

Để đáp ứng yêu cầu “xanh hóa”, những nhà máy sản xuất thức ăn phải ghi chép, báo cáo phát thải, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và từng bước chuyển sang năng lượng tái tạo. Các trại nuôi cá tra phải theo dõi mức tiêu thụ năng lượng, tính toán phát thải, xây dựng kế hoạch sử dụng năng lượng cho toàn bộ quá trình sản xuất.

Về lâu dài, để phát triển bền vững, ngành cá tra phải chuyển đổi từ tư duy tăng sản lượng sang tư duy tăng giá trị, hiệu quả và bền vững. Khoảng thời gian từ 2026 - 2030 sẽ là giai đoạn bước ngoặt của ngành hàng cá tra, đòi hỏi tái cơ cấu, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và tổ chức lại chuỗi sản xuất.

Mục tiêu xuất khẩu tăng 5% trong năm 2026, thách thức và cơ hội

Theo Hiệp hội cá tra Việt Nam, tổng kim ngạch xuất khẩu cá tra trong năm 2026 dự kiến đạt từ 2,1 đến 2,3 tỷ USD, tăng khoảng 5% so với cùng kỳ năm 2025.

Theo nhận định của các chuyên gia tại Diễn đàn Groundfish Tokyo 2025, chúng ta đang bước vào chu kỳ thắt chặt nguồn cung, việc tổng sản lượng giảm xuống mức 6,5 triệu tấn sẽ buộc những nhà thu mua EU và Bắc Mỹ phải thay đổi hành vi và tìm kiếm những nguồn cung thay thế bền vững hơn. Về nhập khẩu cá tra, EU vẫn giữ nguyên, không hạ thấp tiêu chuẩn; các quy định về tính bền vững, truy xuất, giảm phát thải là những điều kiện tiên quyết cho bất kỳ sản phẩm nào muốn thâm nhập vào thị trường này.

Quy trình sản xuất cá tra xuất khẩu tại một nhà máy chế biến cá tra xuất khẩu.

Trong khi đó, ngành cá tra vùng ĐBSCL đang gặp nhiều thách thức như gia tăng bệnh dịch do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, chất lượng nguồn nước kém (các tỉnh đầu nguồn mực nước thấp, giáp biển bị xâm nhập mặn) khiến nhu cầu sử dụng thuốc phòng, trị bệnh tăng, tỷ lệ sống giảm, làm cho chi phí thuốc, chi phí thức ăn trong cơ cấu giá thành tăng. Giá cá tra thương phẩm giảm, chi phí sản xuất tăng khiến người nuôi e ngại thả giống, diện tích nuôi cá tra trên đà giảm so cùng kỳ.

Cá tra Việt Nam đang dần mất lợi thế về giá khi các sản phẩm cùng phân khúc có giá sản xuất ngày càng thấp hơn. Cụ thể, giá thành sản xuất cá tra trước đây chỉ 1 USD/kg, hiện nay là 1,2 - 1,3 USD/kg, cao hơn cá Alaska Pollock; chi phí thức ăn, thuốc, xăng, dầu, điện, nước tiếp tục tăng khiến giá thành sản xuất tăng. Chất lượng cá giống còn kém nên tỷ lệ sống thấp, cùng với thời tiết thất thường làm cho cá dễ bị bệnh chứ không theo mùa vụ như trước.

Từ đó, VASEP khuyến nghị các doanh nghiệp, người nuôi cá tra cần lưu ý theo sát diễn biến hạn ngạch khai thác toàn cầu để điều chỉnh kế hoạch thả nuôi và điều chỉnh giá bán phù hợp; củng cố và hoàn thiện những chứng nhận bền vững (ASC, BAP…) để sẵn sàng đáp ứng yêu cầu thị trường; tối ưu hóa chi phí sản xuất và logistics để duy trì lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh lạm phát thực phẩm; đa dạng hóa sản phẩm và gia tăng sản phẩm tẩm bột …

Để ngành cá tra phát triển bền vững, cần đẩy mạnh kiểm soát chất lượng sản phẩm và hạ giá thành sản xuất để gia tăng sức cạnh tranh, đồng thời, cần phải có chính sách bình ổn giá thức ăn bởi khi giá thức ăn tiếp tục tăng, các hộ nuôi không có lợi nhuận, thậm chí là thua lỗ, dẫn đến việc tạm ngưng sản xuất, treo ao.

Ngành cần chủ động triển khai và bảo đảm nguồn lực để sản xuất con giống đạt tiêu chuẩn cho chuỗi cung ứng cá tra của ĐBSCL. Hình thành những vùng sản xuất giống cá tra tập trung, áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật mới nhất vào tất cả các công đoạn của quy trình nuôi (thức ăn, vật tư thiết yếu, công nghệ thu hoạch,…).

Đồng thời, nhân rộng mô hình được doanh nghiệp lựa chọn đầu tư công nghệ cao vào sản xuất cá tra như hệ thống cho ăn tự động giúp giảm chi phí nhân công; hệ thống năng lượng mặt trời để giảm chi phí điện và thân thiện với môi trường; xây dựng hệ thống thu gom và quy trình công nghệ xử lý nước thải ao nuôi cá tra theo hướng tái sử dụng phục vụ cho vùng nuôi.

Sản phẩm cá tra phi lê Việt Nam được thị trường thế giới ưa chuộng.

Ông Dương Minh Trí - Giám đốc Công ty TNHH Cá Việt Nam (khu công nghiệp Thốt Nốt, TP Cần Thơ) cho biết, năm 2025, dù còn gặp nhiều khó khăn, doanh nghiệp vẫn duy trì sản xuất kinh doanh, đảm bảo được lợi nhuận, ổn định đời sống cho công nhân viên công ty.

"Hiện tình hình chiến sự ở Trung Đông khiến giá xăng dầu tăng cao, ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu, trong đó có ngành cá của Việt Nam. Với doanh nghiệp cá, chi phí đầu vào nguồn nguyên liệu tăng nhưng hiện giá cá tra xuất khẩu cũng tăng. Hơn nữa, Trung Đông không phải là thị trường xuất khẩu chính nên mức độ tác động chưa nhiều.

Tuy nhiên trước những diễn biến nhanh, khó dự đoán, trước nhất là ở các thị trường truyền thống, để đảm bảo cho sự phát triển bền vững, doanh nghiệp cá cần theo dõi, bám sát diễn biến thị trường, chủ động nguồn nguyên liệu, tiết kiệm chi phí sản xuất, đảm bảo chất lượng hàng hóa, giữ vững thị trường truyền thống, ổn định phát triển sản xuất kinh doanh", ông Trí nhận định.

Hòa Minh