Giám đốc World Bank chỉ ra 4 ưu tiên để Việt Nam vượt bẫy thu nhập trung bình

Nhận định trên được bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại Việt Nam, Campuchia và Lào, nhấn mạnh tại Diễn đàn Doanh nghiệp Anh - Việt ngày 29/10, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026.

Theo bà Mariam J. Sherman, từ một quốc gia nghèo, Việt Nam đã trở thành nền kinh tế thu nhập trung bình năng động với GDP bình quân đầu người khoảng 4.500 USD. Thành quả này đến từ mở cửa thương mại, thu hút FDI, ổn định vĩ mô, gia nhập WTO (2007) và mạng lưới FTA sâu rộng (như CPTPP, UKVFTA). Cùng với đó là dòng vốn đầu tư tăng nhanh và cuộc dịch chuyển lao động quy mô lớn từ nông nghiệp sang chế tạo, dịch vụ.

Tuy nhiên, mục tiêu trở thành nền kinh tế thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam phải duy trì tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người cao trong hai thập kỷ tới. Trong khi đó, những động lực tăng trưởng từng phát huy hiệu quả đang dần chạm giới hạn, khiến việc tiếp tục dựa vào mô hình cũ không đủ để đưa Việt Nam lên nhóm thu nhập cao.

Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào. Ảnh: Britcham

Việt Nam đang đối mặt nguy cơ “chưa kịp giàu đã già”, trong khi dư địa tăng trưởng từ lực lượng lao động dồi dào thu hẹp dần. Vì vậy, tăng trưởng trong giai đoạn tới cần dựa nhiều hơn vào năng suất lao động và khả năng tạo ra giá trị gia tăng.

Thực tế, năng suất lao động trong ngành chế tạo của Việt Nam chỉ đạt khoảng 6,7 USD giá trị gia tăng mỗi giờ, chưa bằng một nửa mức của Trung Quốc. Khoảng 85% việc làm gắn với xuất khẩu vẫn tập trung ở các khâu gia công, lắp ráp giản đơn.

Khoảng cách giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước cũng là thách thức đáng kể. Khối FDI đóng góp tới 73% kim ngạch xuất khẩu nhưng liên kết rất lỏng lẻo với doanh nghiệp nội địa, khiến tỷ lệ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của khối tư nhân trong nước tụt từ 25% năm 2009 xuống 18% năm 2023.

Hệ quả là xuất khẩu ngày càng hiện đại nhưng chất lượng việc làm không theo kịp, khi gần 2/3 lao động vẫn thuộc khu vực phi chính thức và phần giá trị gia tăng giữ lại nội địa còn rất khiêm tốn.

Trong quá trình xây dựng Khung Đối tác Quốc gia mới với Việt Nam, World Bank đưa ra bốn ưu tiên phát triển, được khái quát bằng thông điệp 4C: Kiến tạo (Create), Kết nối (Connect), Chuyển đổi (Convert) và Bồi đắp (Cultivate).

Ưu tiên thứ nhất là kiến tạo ra việc làm chất lượng, chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng. Đồng thời, giải quyết sự lệch pha kỹ năng trong kỷ nguyên A.I, khi tỷ lệ doanh nghiệp xuất khẩu đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân lực phù hợp đã tăng vọt từ 5% lên 20%.

Ưu tiên thứ hai là tăng kết nối thị trường, con người và không gian phát triển. Trong đó cần cải tạo hạ tầng giao thông, năng lượng và năng lực quản trị công. Theo World Bank, để đạt mục tiêu hút 80% vốn từ khu vực tư nhân mà Chính phủ đề ra, việc chuẩn hóa các hợp đồng khả thi tài chính và thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng cũng là điều kiện tiên quyết.

Ưu tiên thứ ba là chuyển hóa rủi ro khí hậu thành cơ hội tăng trưởng. World Bank đánh giá Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu. Nếu không hành động, biến đổi khí hậu có thể làm GDP giảm 12,5% vào năm 2050.

Ưu tiên cuối cùng và mang tính quyết định chính là nâng cao năng lực thể chế. Bà Mariam J. Sherman cho rằng, nhà nước cần chuyển đổi mạnh mẽ từ vai trò người lập kế hoạch, trực tiếp sản xuất sang vai trò kiến tạo và điều tiết, thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương chính sách với thực tiễn môi trường kinh doanh.

Cơ chế cạnh tranh trung lập cần được bảo đảm để các thành phần kinh tế tiếp cận bình đẳng về đất đai, tín dụng, giấy phép và mua sắm công, song song với cần cải cách thị trường vốn và thúc đẩy nâng hạng chứng khoán nhằm đáp ứng nhu cầu đầu tư dài hạn.

“Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc chuyển đổi lớn lần thứ hai. Cuộc chuyển đổi thứ nhất đưa người lao động từ đồng ruộng vào nhà máy. Cuộc chuyển đổi thứ hai cần đưa doanh nghiệp tiến lên chuỗi giá trị, đưa người lao động đến với việc làm tốt hơn và đưa Nhà nước từ vai trò điều hành sang vai trò kiến tạo”, bà Sherman lưu ý.