Giảm lãng phí thực phẩm, mở đường cho kinh tế tuần hoàn

Sáng 20/9, tại Công viên Thống Nhất (Hà Nội), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND TP. Hà Nội và các đơn vị liên quan tổ chức Lễ phát động quốc gia hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026, với chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch”. Sự kiện thu hút hơn 1.000 đại biểu, người dân và lực lượng công nhân môi trường tham gia.

Nếu như các chiến dịch bảo vệ môi trường trước đây thường gắn với hoạt động thu gom rác, làm sạch đường phố, khu dân cư, sông hồ thì thông điệp năm nay đi sâu hơn vào nguồn phát sinh chất thải: mỗi bữa ăn, căn bếp và lựa chọn tiêu dùng hằng ngày.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên phát biểu tại sự kiện.

Phát biểu tại lễ phát động, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên nhấn mạnh bảo vệ môi trường cần bắt đầu từ những thay đổi cụ thể trong đời sống, trong đó giảm lãng phí và quản lý chất thải thực phẩm là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đáng kể dưới góc độ kinh tế môi trường. Bởi phía sau lượng thực phẩm bị bỏ đi không chỉ là rác cần xử lý, mà còn là đất đai, nguồn nước, năng lượng, nguyên liệu, lao động và nhiều nguồn lực đã được sử dụng để tạo ra sản phẩm.

Lãng phí thực phẩm cũng là lãng phí tài nguyên

Theo Báo cáo Chỉ số Lãng phí thực phẩm năm 2024 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc được dẫn tại lễ phát động, khoảng 1,05 tỷ tấn thực phẩm đã bị lãng phí trong năm 2022 tại các hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và lĩnh vực bán lẻ, tương đương khoảng 19% lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng.

Đáng chú ý, tại Việt Nam, chất thải thực phẩm và chất thải hữu cơ hiện chiếm khoảng 50–70% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt. Nếu không được giảm thiểu, phân loại, thu gom và xử lý phù hợp, lượng chất thải này tiếp tục tạo áp lực đáng kể lên hạ tầng kỹ thuật và môi trường đô thị.

Những con số trên cho thấy bài toán lãng phí thực phẩm không nên chỉ được nhìn từ lượng thức ăn bị bỏ đi.

Để một sản phẩm thực phẩm đến được bàn ăn, một chuỗi nguồn lực đã được sử dụng, từ đất đai, nước, giống, phân bón, năng lượng, lao động cho đến chế biến, đóng gói, bảo quản và vận chuyển. Khi thực phẩm không được sử dụng mà trở thành chất thải, một phần nguồn lực đã bỏ ra trong toàn bộ chuỗi cũng không tạo được giá trị tiêu dùng tương ứng.

Sau đó, xã hội tiếp tục phải dành thêm nguồn lực cho việc thu gom, vận chuyển và xử lý lượng chất thải phát sinh.

Như vậy, lãng phí thực phẩm tạo ra một bài toán kinh tế kép: lãng phí tài nguyên ở đầu vào và làm gia tăng chi phí quản lý chất thải ở đầu ra.

Chính vì vậy, giảm phát sinh cần được đặt ở vị trí đầu tiên trong chuỗi quản lý chất thải.

Thông điệp “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” cũng đặt ra cách tiếp cận theo hướng này: bắt đầu từ tiết kiệm thực phẩm trên bàn ăn, tiếp đến phân loại chất thải tại căn bếp và cuối cùng là tổ chức thu gom, xử lý, tái chế và thu hồi giá trị phù hợp.

Đối với mỗi gia đình, thay đổi có thể bắt đầu từ việc mua thực phẩm phù hợp với nhu cầu, sử dụng hợp lý và hạn chế phần thức ăn phải bỏ đi.

Với nhà hàng, khách sạn, bếp ăn tập thể và hệ thống bán lẻ, bài toán lớn hơn nằm ở quản lý nguyên liệu, dự báo nhu cầu, bảo quản và hạn chế thất thoát.

Trong khi đó, đối với doanh nghiệp sản xuất, chế biến thực phẩm, giảm tổn thất nguyên liệu, sử dụng tiết kiệm nước và năng lượng không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn có thể trực tiếp giảm chi phí sản xuất.

Ở góc độ đó, giảm chất thải không còn đơn thuần là một nghĩa vụ môi trường. Nó có thể trở thành một phần của bài toán nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Nhưng giảm phát sinh mới là bước đầu tiên. Phần chất thải không thể tránh khỏi cần tiếp tục được phân loại đúng để tạo điều kiện cho thu hồi, tái sử dụng và tái chế.

Nếu chất thải hữu cơ, vật liệu có khả năng tái chế và các loại chất thải khác bị trộn lẫn ngay từ nguồn, khả năng thu hồi giá trị sẽ giảm xuống, trong khi yêu cầu và chi phí xử lý có thể tăng lên.

Ngược lại, phân loại tốt từ căn bếp, hộ gia đình, cơ quan hay cơ sở kinh doanh là tiền đề để chất thải được đưa vào những dòng xử lý phù hợp.

Từ xử lý chất thải đến hình thành nếp sống xanh

Một trong những thông điệp đáng chú ý được Thứ trưởng Lê Trọng Yên đưa ra tại lễ phát động là yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “xử lý chất thải” sang “quản lý tài nguyên từ chất thải”, thúc đẩy giảm phát sinh tại nguồn, tái chế và thu hồi giá trị.

Sự thay đổi về cách nhìn này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển kinh tế tuần hoàn.

Chung tay làm cho thế giới sạch hơn (ảnh minh họa)

Trong mô hình tuyến tính truyền thống, tài nguyên được khai thác, đưa vào sản xuất, tiêu dùng rồi trở thành chất thải. Chi phí môi trường thường xuất hiện ở cuối chuỗi dưới dạng thu gom, vận chuyển, xử lý ô nhiễm và những tác động đối với hệ sinh thái.

Kinh tế tuần hoàn đặt ra một hướng tiếp cận khác: hạn chế sử dụng tài nguyên ngay từ đầu, kéo dài vòng đời sản phẩm và tìm cách đưa vật liệu còn giá trị trở lại chu trình kinh tế.

Với chất thải thực phẩm, chuỗi tuần hoàn vì vậy phải bắt đầu trước khi thức ăn trở thành rác. Phần có thể tránh lãng phí cần được tiết giảm; phần còn giá trị sử dụng cần được tận dụng phù hợp; phần chất thải hữu cơ không thể tránh khỏi cần được phân loại, thu hồi và xử lý theo hướng hạn chế tối đa lượng phải thải bỏ. Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với doanh nghiệp.

Bên cạnh việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, doanh nghiệp cần tính đến hiệu quả sử dụng nguyên liệu, năng lượng, nước, bao bì và khả năng tái sử dụng, tái chế của sản phẩm ngay từ quá trình thiết kế và sản xuất.

Khi lượng nguyên liệu bị thất thoát giảm xuống, doanh nghiệp không chỉ giảm lượng chất thải phải xử lý mà còn có cơ hội tiết kiệm chi phí. Khi vật liệu được thu hồi và quay trở lại sản xuất, áp lực khai thác tài nguyên nguyên sinh cũng có thể được hạn chế.

Nhưng công nghệ và hạ tầng xử lý sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu hành vi của người tiêu dùng không thay đổi.

Bởi vậy, cùng với giải pháp quản lý và công nghệ, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt vấn đề hình thành văn hóa sống xanh trong cộng đồng, đưa bảo vệ môi trường trở thành một phần của văn hóa và nếp sống văn minh đô thị.

Các cơ quan, trường học, doanh nghiệp và khu dân cư được đề nghị duy trì những việc làm cụ thể như giữ gìn đường phố, sông, hồ, kênh, mương; hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần; xây dựng các mô hình khu dân cư, trường học, cơ quan và doanh nghiệp xanh. Thế hệ trẻ được khuyến khích phát huy vai trò tiên phong trong hình thành những thói quen bền vững.

Sau lễ phát động, hoạt động ra quân làm sạch môi trường và Chiến dịch cộng đồng “21 ngày phân loại” cũng được triển khai. Đây có thể xem là một bước thử nghiệm để đưa hành vi phân loại từ một hoạt động hưởng ứng thành thói quen được lặp lại trong đời sống hằng ngày.

Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc phát động trên phạm vi toàn cầu từ năm 1993 và Việt Nam bắt đầu tham gia hưởng ứng từ năm 1994. Sau hơn 30 năm, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tổ chức thêm những đợt ra quân vệ sinh môi trường mà quan trọng hơn là tạo ra những thay đổi bền vững trong cách xã hội sử dụng tài nguyên và quản lý chất thải.

Từ góc nhìn kinh tế môi trường, thông điệp “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” vì thế có thể được hiểu như một chuỗi hành động liên tục: tiêu dùng hợp lý để giảm lãng phí; phân loại để không làm mất giá trị của chất thải; thu hồi, tái chế để đưa tài nguyên trở lại nền kinh tế; và duy trì những hành động ấy đủ lâu để trở thành thói quen.

Khi đó, bảo vệ môi trường không chỉ là câu chuyện xử lý những gì đã trở thành rác. Quan trọng hơn, đó là cách sử dụng hiệu quả hơn từng đơn vị tài nguyên trước khi chất thải phát sinh.

Và khi những lựa chọn đó được lặp lại trong mỗi bữa ăn, mỗi căn bếp, doanh nghiệp, trường học và khu dân cư, bảo vệ môi trường mới có thể từng bước trở thành văn hóa và nếp sống văn minh, thay vì chỉ là hành động trong những ngày phát động chiến dịch.