Giao dịch vàng ngó lơ hóa đơn VAT: Cảnh báo hệ lụy pháp lý và rủi ro thất thu thuế

Dù các cơ quan quản lý đã liên tục siết chặt quy định về quản lý thị trường vàng và hóa đơn điện tử, thực trạng mua bán vàng không xuất hóa đơn VAT, điều hướng dòng tiền vào tài khoản cá nhân vẫn âm thầm diễn ra tại nhiều cơ sở kinh doanh. Thói quen giao dịch thiếu chứng từ hợp pháp này không chỉ đẩy người tiêu dùng vào thế bất lợi khi phát sinh tranh chấp mà còn gây nguy cơ thất thu ngân sách nhà nước.

"Khoảng xám" trong giao dịch mua bán vàng

Thời gian qua, cùng với những biến động mạnh của thị trường vàng, nhu cầu tích trữ và đầu tư của người dân tăng cao. Tuy nhiên, đằng sau sự sôi động của thị trường lại là những "khoảng xám" về tuân thủ nghĩa vụ tài chính tại không ít cơ sở kinh doanh vàng bạc, đá quý.

Hiện nay một số cửa hàng vẫn duy trì thói quen "ngó lơ" hóa đơn VAT. Khi khách hàng hoàn tất mua bán, thay vì tự động khởi tạo và xuất hóa đơn điện tử, nhân viên chỉ bàn giao cho người mua một tờ "Giấy đảm bảo vàng" tự in hoặc biên nhận ngắn gọn ghi trọng lượng, hàm lượng.

Bên cạnh đó, việc điều hướng dòng tiền cũng diễn ra khá phổ biến. Thay vì yêu cầu chuyển khoản vào tài khoản đăng ký chính thức của doanh nghiệp hay hộ kinh doanh, nhân viên thường hướng dẫn người mua quét mã QR chuyển tiền trực tiếp vào tài khoản ngân hàng cá nhân của chủ cửa hàng hoặc nhân viên. Đối với các giao dịch giá trị lớn, hình thức thanh toán bằng tiền mặt vẫn được ưu tiên sử dụng nhằm tránh sự kiểm soát của dòng tiền qua hệ thống ngân hàng.

Thiệt hại kép

Việc mua bán vàng không có hóa đơn hợp pháp tạo ra những hệ lụy trực tiếp và lâu dài đối với cả góc độ quản lý vĩ mô lẫn quyền lợi của người tiêu dùng.

Về phía người tiêu dùng, "Giấy đảm bảo" tự in hay các dòng tin nhắn chuyển khoản cá nhân hoàn toàn không có giá trị pháp lý như một hóa đơn tài chính chuẩn mực. Khi xuất hiện tranh chấp về chất lượng, hàm lượng vàng không đủ tuổi, sản phẩm bị lỗi hoặc khi thị trường biến động cần thu hồi, người tiêu dùng sẽ rất khó bảo vệ quyền lợi của mình trước pháp luật. Ngoài ra, trong bối cảnh các quy định quản lý vàng ngày càng khắt khe, việc sở hữu vàng không rõ nguồn gốc chứng từ hợp pháp có thể khiến người dân gặp nhiều trở ngại khi cần bán lại, thế chấp hoặc chứng minh tài sản tích lũy.

Về phía quản lý nhà nước, việc không xuất hóa đơn VAT và chuyển tiền vào tài khoản cá nhân là hành vi bỏ ngoài sổ sách kế toán toàn bộ hoặc một phần doanh thu thực tế. Điều này trực tiếp gây thất thu lớn cho ngân sách nhà nước ở các khoản thuế bắt buộc như Thuế Giá trị gia tăng (VAT), Thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN).

Siết chặt kỷ cương: Bắt buộc áp dụng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền

Theo quy định tại Nghị định 123/2020/NĐ-CP của Chính phủ cùng các chỉ đạo quyết liệt từ Ngân hàng Nhà nước và Tổng cục Thuế, ngành kinh doanh vàng bạc, đá quý là một trong những lĩnh vực bắt buộc phải áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế.

Đại diện Thuế cơ sở 7 TP Bắc Ninh cho biết, hóa đơn điện tử phải được lập ngay tại thời điểm phát sinh giao dịch mua bán, không phân biệt giá trị thanh toán lớn hay nhỏ. Việc cơ sở kinh doanh cố tình không xuất hóa đơn, dùng tài khoản cá nhân để hứng dòng tiền kinh doanh là hành vi vi phạm quy định pháp luật về quản lý thuế. Các cơ quan chức năng đã và đang tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Do vậy, để đảm bảo an toàn tài chính cá nhân và góp phần minh bạch hóa thị trường vàng, cơ quan thuế khuyến cáo người tiêu dùng cần chủ động yêu cầu hóa đơn VAT hợp pháp ghi rõ thông tin chi tiết về sản phẩm, hàm lượng, số lượng và giá trị giao dịch ngay sau khi thanh toán; Chỉ thực hiện chuyển khoản vào tài khoản ngân hàng đứng tên doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh được đăng ký hợp pháp. Từ chối chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của nhân viên hay chủ cơ sở. Đồng thời, lưu giữ các hóa đơn điện tử (qua email hoặc mã tra cứu) để làm căn cứ pháp lý bảo vệ bản thân khi phát sinh khiếu nại hoặc giao dịch sau này.

Theo Luật sư, chuyên gia thuế Nguyễn Văn Được, việc cơ sở kinh doanh vàng bạc chỉ giao cho khách hàng "Giấy đảm bảo vàng" hoặc "Phiếu thu" tự in mà không cung cấp hóa đơn điện tử/hóa đơn VAT là vi phạm quy định về quản lý hóa đơn, chứng từ.

"Việc một cơ sở kinh doanh vàng bạc có 3 hành vi: “Ưu tiên thu tiền mặt”, “không xuất hóa đơn VAT” và “chuyển tiền vào tài khoản cá nhân” có thể coi là những dấu hiệu điển hình nhằm bỏ ngoài sổ sách kế toán để trốn thuế TNDN, thuế TNCN và thuế VAT" - ông Được nhận định.

Thời gian gần đây, nhiều doanh nghiệp và hộ kinh doanh vàng bạc tại Việt Nam bị cơ quan công an khởi tố liên quan đến hành vi trốn thuế. Trong đó, lỗi phổ biến nhất là dùng tài khoản cá nhân hoặc mã QR của nhân viên để nhận tiền bán vàng nhằm giấu doanh thu, không xuất hóa đơn VAT và kê khai thuế.

Đơn cử hồi tháng 4/2026, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP Hà Nội đã khởi tố 04 bị can về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng tại Công ty TNHH vàng bạc đá quý Bảo Tín Minh Châu.

Bước đầu, Cơ quan điều tra xác định: Doanh thu thực tế của Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu từ năm 2020 - 2023 là khoảng 13.700 tỷ đồng, chênh lệch so với báo cáo Thuế của Công ty là khoảng 9.700 tỷ đồng; gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước là khoảng 150 tỷ đồng.

Ngày 10/7/2026, Bà Nguyễn Thị Xuân, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Vàng bạc Phương Xuân (doanh nghiệp vàng bạc lớn nhất Hà Tĩnh) bị khởi tố vì dùng 21 tài khoản cá nhân nhận thanh toán hàng nghìn tỷ đồng, trốn thuế gần 1,3 tỷ đồng.

Hay như chủ Doanh nghiệp tư nhân Đức Thắng (tỉnh Ninh Bình) cũng đã bị khởi tố vì che giấu doanh thu thực tế hơn 1.500 tỷ đồng, dùng nhiều tài khoản nhân viên và thông báo tạm nghỉ kinh doanh giả để trốn hơn 2,1 tỷ đồng tiền thuế.