Giáo dục đạo đức học sinh: Xây dựng môi trường học đường lành mạnh

Nhận diện nguy cơ

Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi đặt ra yêu cầu nhìn nhận sâu hơn những tác động tâm lý, môi trường sống và khả năng tự điều chỉnh của học sinh để xây dựng môi trường học đường lành mạnh.

TS. Phạm Thị Kiều Duyên (bên trái) trong một hoạt động ngoại khoá về Xây dựng tình bạn đẹp. Ảnh: Đ.V.

Nhiều yếu tố tác động

Cô Nguyễn Thị Thùy Trang, giáo viên Trường Tiểu học Phan Đăng Lưu (phường Hòa Cường) cho biết, học sinh có nguy cơ thực hiện hành vi bắt nạt thường có biểu hiện thích thể hiện quyền lực, muốn khiến bạn bè sợ hãi, dễ nóng giận, thiếu ý thức nhận lỗi hoặc có xu hướng đổ trách nhiệm cho người khác. Một số học sinh bị tác động bởi tâm lý đám đông, bắt chước hành vi của bạn bè hoặc thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực trên mạng, từ đó dần xem nhẹ tính nghiêm trọng của những hành vi này.

Theo cô Trang, mâu thuẫn giữa học sinh đôi khi xuất phát từ những va chạm rất nhỏ như lời nói thiếu thiện chí hay bất đồng trong quan hệ bạn bè. Tuy nhiên, khi thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết xung đột, những bất đồng tưởng chừng đơn giản có thể leo thang thành hành vi xúc phạm, đe dọa, thậm chí bạo lực học đường. Cạnh đó, cũng cần lưu ý quan sát những học sinh có nguy cơ bị bắt nạt, nhất là các em trầm tính, ít nói, thường xuyên mất đồ, quần áo lấm bẩn, có vết thương, mất tập trung hoặc hay lo lắng, buồn bã. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy các em đang gặp khó khăn trong quan hệ bạn bè và cần được tìm hiểu, hỗ trợ kịp thời.

Những dấu hiệu cần quan sát

Các biểu hiện giáo viên lưu ý ở học sinh

Học sinh có nguy cơ thực hiện hành vi bắt nạt

Thích thể hiện quyền lực

Muốn khiến bạn bè sợ hãi

Dễ nóng giận

Thiếu ý thức nhận lỗi

Có xu hướng đổ trách nhiệm cho người khác

Học sinh có nguy cơ bị bắt nạt

Trầm tính, ít nói

Thường xuyên mất đồ

Quần áo lấm bẩn

Có vết thương

Mất tập trung

Hay lo lắng, buồn bã

Theo cô Nguyễn Thị Thùy Trang, giáo viên Trường Tiểu học Phan Đăng Lưu (phường Hòa Cường)

TS. Phạm Thị Kiều Duyên, giảng viên Khoa Tâm lý - Giáo dục - Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, cần nhìn nhận khách quan, công bằng về bạo lực học đường. Đây không phải biểu hiện của tất cả học sinh, bởi phần lớn các em vẫn hồn nhiên, tử tế và có trách nhiệm. Tuy nhiên, không nên xem nhẹ hành vi bắt nạt, ứng xử thiếu tôn trọng, bởi đằng sau đó có thể là những vấn đề sâu xa mà người lớn chưa nhận ra.

Phiên tòa giả định xét xử vụ án hình sự về hành vi cố ý gây thương tích liên quan đến bạo lực học đường. Ảnh: HUY HOÀNG

Theo đó, hành vi thiếu chuẩn mực thường xuất phát từ nhiều yếu tố, trước hết là đặc điểm tâm lý lứa tuổi vị thành niên. Ở giai đoạn này, học sinh có nhiều thay đổi về thể chất, cảm xúc và tâm sinh lý; dễ xúc động, phản ứng mạnh trước những tổn thương, trong khi khả năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn chưa hoàn thiện. Các em có nhu cầu được tôn trọng, công nhận, đồng thời nhạy cảm với lời chê bai, sự coi thường hoặc tình huống khiến mình mất thể diện. Nếu không được định hướng đúng, nhu cầu khẳng định bản thân có thể dẫn đến hành vi thể hiện quyền lực, gây chú ý hoặc giữ vị thế trong nhóm bạn.

Bên cạnh đó áp lực bạn bè có thể khiến học sinh hùa theo hành vi xúc phạm, cô lập người khác dù biết sai. Vì vậy, các em cần biết kiểm soát cảm xúc, vượt qua áp lực bạn bè và ứng xử phù hợp trong từng tình huống. Mặt khác, môi trường gia đình thiếu quan tâm, thường xuyên có xung đột hoặc bạo lực cũng có thể ảnh hưởng đến cách học sinh ứng xử với người khác.

Rèn bản lĩnhđể lựa chọn điều đúng

Trên không gian mạng, tâm lý ẩn danh, hiệu ứng đám đông và cảm giác ít phải chịu trách nhiệm khiến hành vi công kích dễ lan rộng. Một bình luận thiếu suy nghĩ có thể kéo theo hàng loạt lượt chia sẻ, chế giễu, khiến học sinh bị nhắm đến khó tìm được sự an toàn ngay cả khi đã rời khỏi trường học.

Từ thực tế đó, TS. Phạm Thị Kiều Duyên cho rằng không nên vội vàng gắn nhãn một học sinh là “hư”, “cá biệt” hay có bản chất xấu. Một hành vi sai cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng đằng sau hành vi ấy vẫn có thể là một đứa trẻ đang thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, chịu tổn thương hoặc chưa được hướng dẫn cách ứng xử phù hợp. Điều quan trọng là người lớn phải vừa chỉ rõ giới hạn đúng - sai, vừa tìm hiểu nguyên nhân và hướng dẫn học sinh sửa đổi. Nếu chỉ trách phạt, lên án hoặc phán xét, các em có thể khép kín, chống đối và khó chia sẻ những vấn đề mình đang gặp phải.

Ngày hội chuyên đề Xây dựng tình bạn đẹp, nói không với bạo lực học đường tại Trường Tiểu học Phạm Phú Thứ (xã Nông Sơn). Ảnh: THIÊN THU.

Lê Nguyễn Minh Thư, học sinh Trường THCS Nguyễn Chơn (phường Thanh Khê) bày tỏ, tham gia những hoạt động ngoại khóa do đoàn trường tổ chức giúp em nhận ra bạo lực không chỉ là đánh nhau mà còn có thể bắt đầu từ lời trêu chọc, chế giễu, nói xấu, cô lập bạn. Đôi khi một câu nói tưởng như đùa vui lại khiến người khác buồn bã, mặc cảm và tổn thương trong thời gian dài. Xây dựng tình bạn đẹp bắt đầu từ những việc nhỏ như tôn trọng sự khác biệt, không lấy khuyết điểm của bạn ra chế giễu, biết lắng nghe và giúp đỡ nhau.

Tuy nhiên, việc lên tiếng khi chứng kiến bạn bị bắt nạt không dễ dàng. Nhiều học sinh ngần ngại vì sợ bị liên lụy, trở thành mục tiêu bắt nạt tiếp theo hoặc mất lòng bạn bè. Vì vậy, học sinh cần được trang bị kỹ năng ứng xử và được thầy cô bảo vệ, khuyến khích khi phản ánh những hành vi sai trái.

Ông Phạm Tấn Ngọc Thụy, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo cho biết, năm học 2025 - 2026, các cơ sở giáo dục trên địa bàn đều tổ chức các hoạt động giáo dục pháp luật, chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho học sinh. Toàn thành phố tổ chức 695 buổi tuyên truyền pháp luật, an toàn giao thông cho gần 7.600 học sinh. Yêu cầu đặt ra là học sinh phải biết vận dụng những điều đã học vào tình huống thực tế, thay vì chỉ ghi nhớ các quy định.

Giáo dục đạo đức cần được nhìn nhận là quá trình hình thành năng lực ứng xử, đòi hỏi sự rèn luyện thường xuyên. Khi học sinh biết nhận diện cảm xúc, kiềm chế hành vi bốc đồng, tôn trọng sự khác biệt, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và có trách nhiệm trước những hành vi sai trái, bài học đạo đức mới thực sự đi vào đời sống.

Cùng nuôi dưỡngnhân cách học sinh

Nhà trường, gia đình, tổ chức Đoàn, Đội và các lực lượng xã hội cần cùng tham gia phát hiện, phòng ngừa, hỗ trợ khi học sinh gặp khó khăn hoặc có hành vi lệch chuẩn. Sự phối hợp thường xuyên, có trách nhiệm sẽ góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, tôn trọng và nhân văn.

Học sinh THPT Sơn Trà (phường An Hải) tham gia thảo luận sôi nổi tại hoạt động ngoại khóa của nhà trường, đoàn trường, góp phần tạo môi trường để học sinh rèn luyện ứng xử, trách nhiệm. Ảnh: Đ.V.

Đồng hành từ cảm xúc

Bên cạnh hoạt động giáo dục của nhà trường, tổ chức Đoàn góp phần tạo môi trường để học sinh rèn luyện văn hóa ứng xử, ý thức trách nhiệm và tinh thần sẻ chia. Thầy Lê Thế Toàn, Bí thư Đoàn trường THPT Sơn Trà (phường An Hải) cho biết, đơn vị chú trọng đổi mới tuyên truyền thông qua hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt chuyên đề và diễn đàn xây dựng tình bạn đẹp, nói không với bạo lực học đường. Nội dung tập trung vào kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn không bằng bạo lực và sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Đoàn trường tổ chức các hoạt động với những chủ đề gắn cùng đời sống học sinh như phòng, chống bạo lực học đường, an toàn giao thông, phòng, chống ma túy, an ninh mạng và văn hóa ứng xử trên không gian mạng.

Đoàn trường cũng hướng đến việc chuyển từ cách làm “thầy cô tổ chức, học sinh tham dự” sang “học sinh cùng đề xuất, cùng thực hiện và cùng lan tỏa”. Khi được giao nhiệm vụ, được thể hiện quan điểm và nhìn thấy giá trị từ việc làm của mình, các em sẽ có trách nhiệm hơn với hoạt động chung.

“Tôi luôn cho rằng, thành công của giáo dục đạo đức không chỉ được đo bằng số lượng chuyên đề hay hoạt động đã tổ chức, mà quan trọng hơn là những chuyển biến tích cực trong nhận thức, thái độ và hành vi của học sinh sau mỗi hoạt động”

LÊ THẾ TOÀNBí thư Đoàn trường THPT Sơn Trà (phường An Hải)

Ở tuổi THCS, THPT, học sinh có nhiều thay đổi về tâm lý, cảm xúc, nhu cầu khẳng định bản thân và chịu ảnh hưởng lớn từ bạn bè, mạng xã hội. Đây cũng là giai đoạn các em cần được quan tâm, định hướng và đồng hành nhiều hơn từ gia đình. Anh Lâm Văn Mai (thôn Tây Sơn, xã Duy Nghĩa) có con đang học THCS for rằng, giáo dục con biết tôn trọng người khác, kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm về hành vi phải bắt đầu từ cách ứng xử của cha mẹ. Người lớn cần làm gương trong giao tiếp, tôn trọng sự khác biệt, giải quyết bất đồng văn minh để trẻ hình thành thói quen tích cực.

Tăng cường mạng lướiphát hiện,hỗ trợ và phòng ngừa

Ngày 9/4/2026, UBND thành phố ban hành Kế hoạch số 170/KH-UBND về triển khai thực hiện Chỉ thị số 03/CT-TTg ngày 30/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ về ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Thực hiện kế hoạch này, Sở Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch số 1874/KH-SGDĐT, ngày 4/5/2026 để triển khai trong toàn ngành. Theo đó, quan điểm xuyên suốt của ngành là chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm, xử lý kịp thời, đồng thời tăng cường hỗ trợ, giáo dục và bảo vệ học sinh; không để công tác phòng, chống bạo lực học đường chỉ dừng lại ở việc giải quyết vụ việc sau khi đã xảy ra.

Từ chỉ thị đến kế hoạch toàn ngành

Mốc ban hành văn bản về ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường, năm 2026 (vị trí trên thước theo đúng ngày)

Tháng 1

Tháng 2

Tháng 3

Tháng 4

Tháng 5

30/1/2026

Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 03/CT-TTg về ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường

9/4/2026

UBND thành phố ban hành Kế hoạch số 170/KH-UBND triển khai thực hiện Chỉ thị trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

4/5/2026

Sở Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch số 1874/KH-SGDĐT để triển khai trong toàn ngành

Trên cơ sở đó, sở chỉ đạo các cơ sở giáo dục rà soát, hoàn thiện kế hoạch phòng chống bạo lực học đường phù hợp với điều kiện thực tế; xây dựng và thực hiện quy tắc ứng xử trong trường học; tăng cường giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ, quản lý cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn. Nội dung phòng chống bạo lực được lồng ghép trong môn học, hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt lớp, hoạt động Đoàn, Đội và các hình thức giáo dục phù hợp với từng cấp học.

Để tăng cường phối hợp liên ngành, Công an thành phố và Sở Giáo dục và Đào tạo đã ký kế hoạch phối hợp về thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự trong các hoạt động giáo dục. Đây là cơ sở để hai ngành tăng cường trao đổi thông tin, phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến học sinh. Ngoài ra, sở triển khai các nội dung liên quan đến Chiến dịch “Không một mình” năm 2026 nhằm nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ, tự bảo vệ và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống mất an toàn trên không gian mạng.

Các tổ chức Đoàn, Đội, tiếp tục phát huy vai trò giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng tình bạn đẹp và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Đặc biệt, cán bộ Đoàn, Đội, đoàn viên nòng cốt có thể trở thành cầu nối giữa học sinh với thầy cô, giúp nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và kịp thời phản ánh những vấn đề phát sinh.

Theo Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Phạm Tấn Ngọc Thụy, Sở xác định tiếp tục tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan; nâng cao năng lực tư vấn, hỗ trợ học sinh, hoàn thiện quy trình tiếp nhận và xử lý thông tin phản ánh. Hiệu quả giáo dục đạo đức cũng cần được đánh giá thực chất hơn, chú trọng sự chuyển biến trong nhận thức, thái độ, hành vi của học sinh và mức độ an toàn, tin cậy trong môi trường học đường, thay vì chỉ đếm số buổi tuyên truyền hay số vụ vi phạm.

Giáo dục bằngtrải nghiệm thực tế

Hoạt động trải nghiệm, diễn đàn học sinh, đóng vai và các dự án cộng đồng đang mở thêm cơ hội để học sinh thực hành điều đúng, giúp các em biết tôn trọng, sẻ chia và ứng xử có trách nhiệm hơn.

Học sinh Trường THCS Bà Nà (xã Bà Nà) trong một giờ tuyên truyền ngoại khoá, giúp các em hiểu và nhận diện đúng các hành vi. Ảnh: THU HÀ.

Nhận diện đúng hành vi, biết cách ứng phó và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết là những nội dung mà học sinh Trường THCS Bà Nà (xã Bà Nà) được trang bị tại buổi tuyên truyền do Hội Luật gia Đà Nẵng phối hợp tổ chức vào tháng 9 vừa qua. Tại buổi tuyên truyền, bà Phạm Thị Mai Hoa, Chi hội phó Chi hội Luật gia Bảo vệ quyền trẻ em, đưa ra nhiều tình huống gần gũi để học sinh nhận diện bạo lực học đường.

Tương tự, tại một buổi sinh hoạt dưới cờ tại Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền (phường Hòa Khánh), thay vì chỉ nghe phổ biến nội quy, học sinh được tham gia thảo luận nhóm, đóng vai và xử lý những tình huống liên quan đến tình bạn, mâu thuẫn và bạo lực học đường. Những câu chuyện gần gũi với đời sống giúp học sinh có cơ hội bày tỏ quan điểm, phân tích nguyên nhân và thử lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

Cô Dương Thị Thanh Hà, giáo viên tổ chuyên môn Ngữ văn của trường cho biết, trong quá trình công tác, cô từng gặp những trường hợp học sinh có lời nói thiếu chuẩn mực, phản ứng nóng nảy khi xảy ra bất đồng hoặc chưa biết cách giải quyết mâu thuẫn với bạn bè. Việc giúp các em tự nhận thức vấn đề, hiểu tác động của hành vi và từng bước hình thành cách ứng xử tích cực được nhà trường quan tâm.

Các tiết hoạt động trải nghiệm theo chủ đề được tổ chức trong giờ sinh hoạt dưới cờ. Học sinh tham gia thảo luận nhóm, đóng vai, xử lý tình huống và chia sẻ câu chuyện thực tế. Nhờ vậy, học sinh được thực hành kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Theo cô Hà, học sinh không còn tiếp nhận bài học một cách thụ động mà trực tiếp tham gia, trải nghiệm và tự nhìn nhận hành vi của mình.

Học sinh Trường THPT Liên Chiểu (phường Hải Vân) tham gia tương tác tại Diễn đàn "Xây dựng tình bạn đẹp - Nói không với bạo lực học đường". Ảnh: Đ.V.

Tại Trường THCS Nguyễn Huệ (phường Hải Châu), hoạt động giáo dục đạo đức được tổ chức thông qua nhiều hình thức, gắn với đặc điểm tâm lý học sinh tuổi dậy thì. Cô Phạm Thị Thùy Loan, Phó Hiệu trưởng nhà trường nhìn nhận, học sinh ở độ tuổi này về cơ bản đã biết những tình huống quen thuộc nên ứng xử như thế nào. Tuy nhiên, khi gặp tình huống bất ngờ, tiếp xúc với người chưa hiểu rõ hoặc phải đối diện với những mâu thuẫn phức tạp, các em có thể chưa đủ bình tĩnh, kỹ năng và bản lĩnh để lựa chọn hành vi phù hợp.

Ngay cả khi nhận biết được đâu là điều nên làm, một số học sinh vẫn chọn hành động theo hướng khẳng định cái tôi cá nhân hoặc làm theo số đông. Vì vậy, giáo dục đạo đức không thể chỉ cung cấp kiến thức, kỹ năng xử lý tình huống mà cần giúp các em có bản lĩnh lựa chọn điều đúng, sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình, nhà trường và xã hội.

Theo cô Loan, trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng 105 tiết/năm học. Đây là điều kiện để học sinh tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn, hình thành phẩm chất, năng lực và thói quen tích cực.

105

tiết/năm học

Thời lượng Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, hoạt động giáo dục bắt buộc trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018

Mỗi ô là 1 tiết

Theo cô Phạm Thị Thùy Loan, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Huệ (phường Hải Châu)

Trong năm học, Trường THCS Nguyễn Huệ tổ chức các chuyên đề như “Xây dựng tình bạn đẹp, nói không với bạo lực học đường”, “Không một mình”, “An toàn không gian mạng”, “Em là công dân số”... Các nội dung được lồng ghép trong môn học, sinh hoạt đầu tuần, sinh hoạt chi đội và hoạt động của các câu lạc bộ như Câu lạc bộ Môi trường Nguyễn Huệ Xanh, Câu lạc bộ Nghệ thuật. Thông qua mỗi chủ đề, học sinh được rèn luyện khả năng nhận diện nguy cơ, bảo vệ bản thân, hỗ trợ người khác và chịu trách nhiệm về lời nói, hành động cả trong đời sống trực tiếp lẫn trên không gian mạng.

Các chuyên gia tâm lý cho rằng, giáo viên nên tạo điều kiện để học sinh tự trải nghiệm, phân tích tình huống và rút ra bài học. Kỹ năng kiểm soát cảm xúc cũng cần được thực hành thông qua nhận diện dấu hiệu tức giận, tập hít thở, tạm rời tình huống căng thẳng và sử dụng lời nói bình tĩnh để giải quyết vấn đề. Cùng với đó, nhà trường nên tăng cường thảo luận nhóm nhỏ, chia sẻ ẩn danh để giảm tâm lý e ngại; tổ chức hoạt động cộng đồng, tham gia các dự án vì cộng đồng nhằm nuôi dưỡng lòng trắc ẩn. Mỗi hoạt động cần gắn với mục tiêu hành vi cụ thể, giúp học sinh biết cách ứng xử khi bị trêu chọc, không đồng tình với bạn hoặc chứng kiến hành vi bắt nạt...