Giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số: Điểm chạm của bốn dòng chính sách lớn

Vượt khỏi giới hạn môn học

"Cách đây hơn một thập kỷ, khi tham gia nghiên cứu, xây dựng Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam, tôi luôn trăn trở: Những tài năng sáng tạo của đất nước sẽ bắt đầu từ đâu? Chúng ta có thể đầu tư cho nhà hát, trường quay và thị trường; nhưng ai sẽ gieo vào tâm hồn một đứa trẻ tình yêu với cái đẹp, sự rung động trước làn điệu dân ca và niềm tự hào về bản sắc dân tộc? Càng gắn bó với công tác nghiên cứu và hoạch định chính sách văn hóa, tôi càng tin câu trả lời bắt đầu từ giáo dục nghệ thuật" - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, PGS. TS Bùi Hoài Sơn phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc tế Hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số, do Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương tổ chức ngày 6/11.

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật. Thay đổi ấy đặt ra nhiều vấn đề đối với giáo dục nghệ thuật, từ nội dung, phương pháp đào tạo đến ứng dụng công nghệ và phát triển nhân lực. Làm thế nào để người học có khả năng sử dụng công cụ sáng tạo mới, có năng lực phán đoán giá trị, hiểu biết bản sắc và trách nhiệm văn hóa khi sáng tạo, chia sẻ, tái sử dụng sản phẩm nghệ thuật? Yêu cầu đó đang gặp thời điểm chính sách đặc biệt thuận lợi.

Trong kỷ nguyên số, phát triển công nghiệp văn hóa đặt ra yêu cầu giáo dục nghệ thuật góp phần hình thành nguồn nhân lực và kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo. Ảnh: Phạm Thắng

Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật và giáo dục di sản văn hóa. Nghị quyết số 71-NQ/TW hướng tới xây dựng thế hệ con người Việt Nam có bản lĩnh, trí tuệ, năng lực, sức khỏe và khả năng thích ứng với bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực chủ yếu của mô hình phát triển mới. Trong khi đó, Nghị quyết số 25-NQ/TW về chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới đặt ra yêu cầu đổi mới năng lực dẫn dắt nhận thức xã hội trong môi trường thông tin và không gian số.

PGS. TS Bùi Hoài Sơn nhận định: "Nhìn trong chỉnh thể đó, giáo dục nghệ thuật là nơi gặp nhau của bốn dòng chính sách lớn: Phát triển văn hóa, phát triển con người; đổi mới giáo dục; chuyển đổi số và AI; xây dựng môi trường tư tưởng - văn hóa lành mạnh".

Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương, PGS. TS. NGƯT Đào Đăng Phượng, đặt các chính sách lớn cạnh nhau, có thể thấy giáo dục nghệ thuật đã bước ra khỏi giới hạn của môn học. Yêu cầu chung đối với giáo dục nghệ thuật là đổi mới đào tạo trên nền tảng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đồng thời giữ gìn và phát huy hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người Việt Nam.

"Với các ngành nghệ thuật, yêu cầu ấy đến rất gần, vì công nghệ số đã đi vào chính hoạt động sáng tác. AI có thể dựng hình ảnh, phối khí, viết lời trong vài giây. Học liệu, sản phẩm thực hành được lưu giữ dưới dạng số... Đổi mới đang diễn ra cụ thể trong từng lớp học. Phần nào là sáng tạo của người học, ai là tác giả của một sản phẩm có AI tham gia, giờ đây là những câu hỏi về quy chế đào tạo, cách đánh giá và quyền sở hữu trí tuệ mà mỗi cơ sở giáo dục nghệ thuật phải trả lời", PGS. TS. NGƯT Đào Đăng Phượng chỉ ra.

Liên kết, định vị sứ mệnh

Sự bùng nổ của công nghệ mang lại cơ hội tiếp cận tri thức, song cũng đặt giáo dục nghệ thuật trước nhiều thách thức. Thực tế cho thấy, con người có điều kiện tiếp xúc với nghệ thuật nhiều hơn song năng lực thẩm mỹ chưa chắc đã tốt hơn, khi các nội dung, luồng thông tin thường bị chi phối bởi thuật toán, tối ưu hóa cho sự tương tác và doanh thu thay vì chiều sâu giá trị.

Nhìn riêng về quá trình số hóa di sản, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, GS. TS. Lê Hồng Lý và TS. Phạm Lan Hương, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh cùng chỉ ra sự khác biệt giữa bảo tồn kỹ thuật và bảo tồn sức sống văn hóa. Theo đó, mục tiêu cuối cùng của số hóa không phải tạo ra kho lưu trữ lớn hơn, mà là khả năng tiếp tục sống, thực hành, giáo dục và sáng tạo của di sản trong đời sống. Giáo dục nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh hiện nay, bởi vậy đòi hỏi cách tiếp cận mới trong truyền dạy, tiếp nhận và phát huy giá trị.

Soi chiếu vai trò của sân khấu trong hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật kỷ nguyên số, Chủ tịch Hội Sân khấu TP. Hồ Chí Minh, NSND Trịnh Kim Chi nhìn nhận "hệ sinh thái" ở đây nên được hiểu theo nghĩa mạng lưới quan hệ, thay cho cách hình dung tuyến tính từ người dạy đến người học. Với sân khấu, tiếp cận này giúp nhìn suất diễn rộng hơn: Quanh tác phẩm còn có quá trình tập luyện, truyền nghề, lưu trữ dữ liệu, học tập, truyền thông và sự trở lại của khán giả… Từ đây, cần kết nối nguồn lực, ứng dụng công nghệ số vào giáo dục nghệ thuật sân khấu.

"Công nghệ số có thể giúp kết nối sân khấu với đào tạo, tổ chức tư liệu thành học liệu, tạo thêm đường tiếp cận cho khán giả trẻ. Nhưng công nghệ không tự tạo giá trị. Chất lượng nghệ thuật và tính sống của buổi biểu diễn vẫn phải được giữ, quyền đối với dữ liệu phải rõ, còn hiệu quả cần đo lường bằng tiêu chí phù hợp với giáo dục nghệ thuật", NSND Trịnh Kim Chi lưu ý.

Giờ đây, phát triển công nghiệp văn hóa càng đặt ra yêu cầu giáo dục nghệ thuật góp phần hình thành nguồn nhân lực, kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo. Xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật đòi hỏi sự tham gia, phối hợp của nhiều chủ thể, gồm cơ sở đào tạo, cơ quan quản lý, nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp, cộng đồng nắm giữ di sản..., gắn đào tạo với thực tiễn sáng tạo và thị trường. Từ thể chế, chính sách, sự liên kết đồng bộ này giúp giáo dục nghệ thuật thực hiện sứ mệnh góp phần kiến tạo nền văn hóa quốc gia trong kỷ nguyên mới.