Làng nghề sơn mài khảm trai Bối Khê quyết giữ hồn nghề trong nhịp thở hiện đại

Sơn mài từ xa xưa được coi là “quốc hồn quốc túy” của nghệ thuật truyền thống Việt Nam. So với làng nghề sơn truyền thống khác ở châu thổ Bắc Bộ, như làng nghề Cát Đằng (Ninh Bình) làm nghề sơn quang dầu, sơn mài chắp; Đình Bảng (Bắc Ninh) làm sơn then; Hạ Thái (Hà Nội) làm sơn mài…, làng nghề sơn mài Bối Khê mang nét độc đáo riêng với mặt hàng sơn mài khảm.

 Độ sắc nét, óng ánh và vẻ đẹp huyền ảo của sản phẩm sơn mài khảm làng Bối Khê.

Theo những người làm nghề trong làng, từ hàng trăm năm trước, các thế hệ nghệ nhân Bối Khê đã chế tác những sản phẩm sơn son thếp vàng, hoành phi, câu đối, tượng Phật... phục vụ các công trình đình, chùa, miếu mạo và không gian thờ tự. Qua nhiều thế hệ nối tiếp, nghề được gìn giữ và phát triển, tính đến nay cũng đã gần 400 - 500 năm.

Làng Bối Khê nổi tiếng với những sản phẩm thủ công mỹ nghệ được trang trí sáng tạo với vỏ trai và vỏ trứng. Những chất liệu này tạo ra độ sắc nét, óng ánh và vẻ đẹp huyền ảo cho các sản phẩm sơn mài.

Nghệ thuật sơn mài Bối Khê nay đã được cải tiến nhiều, không chỉ bó hẹp trong phạm vi tranh cổ mà được người thợ kết hợp thêm những kỹ thuật khảm trai để sáng tạo những đồ thủ công mỹ nghệ độc đáo, tinh xảo như: Bình trang trí, đồ nội thất, khung gương, hộp giấy,....

Đa dạng mặt hàng thủ công mỹ nghệ được sản xuất để đáp ứng thị hiếu ngày nay. 

Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua hàng chục công đoạn, từ cẩn vỏ trai, vỏ trứng, bả sơn, đánh giấy giáp đến phun sơn lót và phủ bóng. Mỗi bước đều đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ của thành phẩm.

Tại một cơ sở sản xuất trong làng, bà Đinh Thị Ngọc Yến (sinh năm 1973), vừa giới thiệu chiếc bàn đang hoàn thiện vừa giải thích về công đoạn gắn họa tiết. Theo bà Yến, riêng phần việc này đã mất khoảng hai công. Sau khi gắn trai, người thợ tiếp tục bả sơn để lấp đầy các mạch, chờ khô rồi đưa sản phẩm vào máy chà. Bề mặt được vệ sinh sạch sẽ trước khi phun sơn lót, chà lại bằng giấy giáp và phủ lớp sơn bóng.

Mỗi sản phẩm đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn trong từng thao tác của người thợ. 

Cách đó không xa, tại cơ sở sản xuất mỹ nghệ Hải Sơn của ông Nguyễn Đức Duy (sinh năm 1976), chậu trồng lan hồ điệp sơn mài khảm trai là một trong những mặt hàng được sản xuất để cung cấp cho thị trường trong và ngoài nước.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều bước, từ tạo hình phần cốt, gắn các chi tiết trang trí đến mài, chà và hoàn thiện bề mặt. Trung bình, một sản phẩm nhỏ mất khoảng hai giờ để hoàn thành. Cơ sở có khoảng 5–7 công nhân, mỗi người đảm nhiệm một công đoạn trong quy trình sản xuất.

Theo ông Duy, nghề không chỉ tạo công việc ổn định cho những người làm tại cơ sở mà còn đem lại cơ hội tăng thêm thu nhập cho người dân địa phương. Sau những ngày cấy hái, người dân có thể tham gia sản xuất thủ công mỹ nghệ, tiếp tục gắn bó với nghề truyền thống quê hương.

Thời gian chế tác sản phẩm sơn mài hiện nay được rút ngắn đáng kể so với mặt hàng truyền thống. 

Trước sự thay đổi của thị trường, khi tranh sơn mài truyền thống không còn giữ được vị thế như trước, người thợ Bối Khê nhạy bén, sáng tạo nên những mặt hàng mới. Những sản phẩm có tính ứng dụng cao dần được chú trọng, đồng thời quy trình sản xuất cũng có sự điều chỉnh để nâng cao hiệu quả. Nếu trước đây phần lớn công đoạn được thực hiện thủ công, hiện nay các cơ sở đã sử dụng thêm máy chà, máy nén khí và súng phun sơn nhằm giảm sức lao động, rút ngắn thời gian sản xuất...

Những cải tiến trong quy trình sản xuất giúp sản phẩm sơn mài hoàn thiện nhanh hơn trước. 

Tuy nhiên, theo nghệ nhân Đinh Ngọc Ánh (sinh năm 1975) - Chủ tịch Hội làng nghề sơn mài Bối Khê, các sản phẩm vẫn dựa trên quy trình cơ bản của nghề sơn mài truyền thống. Sự thay đổi chủ yếu nằm ở việc điều chỉnh chất liệu, nguyên vật liệu và một số công đoạn để phù hợp với thị hiếu. Máy móc có thể hỗ trợ người thợ trong quá trình sản xuất, nhưng kỹ thuật, sự tỉ mỉ và kinh nghiệm vẫn là những yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm.

Công đoạn bôi bả sơn truyền thống vẫn được ứng dụng trong sản phẩm sơn mài mới. 

Từ những mảnh vỏ trai, vỏ trứng đến từng lớp sơn được hoàn thiện, nghề sơn mài Bối Khê vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay. Giữa yêu cầu bảo tồn kỹ thuật truyền thống và sức ép đổi mới để tồn tại, những người thợ đang tìm cách dung hòa hai yếu tố: Giữ gìn giá trị thủ công truyền thống, đồng thời tạo ra những sản phẩm phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Làng sơn mài Bối Khê trước yêu cầu đổi mới và phát triển nghề truyền thống.