Giáo dục tài chính thông minh - kiến thức nền móng cho hạnh phúc mọi công dân

GS.TS Phạm Tất Dong: Tài chính thông minh không đơn thuần là việc kiếm tiền, mà còn bao gồm cách quản lý tiền bạc một cách hiệu quả để đạt được sự cân bằng và sự an nhàn trong cuộc sống. Đồ họa: TTH

Bước vào thời đại công nghệ số, giới kinh doanh xuất hiện những nhân vật huyền thoại nhờ vào năng lực tài chính thông minh có một không hai trên thế giới. Có thể kể ra một số người đặc biệt này như:

George Soros, được mệnh danh là "Người phá vỡ Ngân hàng Anh". Năng lực chính của nhân vật này là "Đầu tư vĩ mô" (Macro Investing), sáng lập ra quỹ Soros Fund Management, phân tích các xu hướng kinh tế vĩ mô toàn cầu, tiến hành những thương vụ táo bạo, có vụ chốt lời tới 1 tỷ USD (năm 1992).

Peter Lynch, cựu quản lý quỹ Magellan tại Fidelity, từng đưa ra triết lý "Chỉ đầu tư vào thứ mình hiểu rõ". Trên cơ sở phân tích kỹ lưỡng các công ty vừa và nhỏ mà người tiêu dùng sử dụng hàng ngày, Peter Lynch đã đầu tư và thu về những lợi nhuận cực cao.

Bill Gates, nhà đồng sáng lập Microsoft, nổi tiếng với tính kỷ luật tài chính chặt chẽ, tư duy chiến lược nhạy bén và học hỏi không ngừng từ các nhà đầu tư giỏi. Ông trở thành người giàu có nhất nhì thế giới đương đại.

Từ cách vận dụng tài chính những nhân vật nói trên, khái niệm "Tài chính thông minh" lộ dần ra diện mạo của nó.

Định nghĩa "Tài chính thông minh"

Tài chính thông minh (Smart Finance): Có nhiều định nghĩa khác nhau trong cách diễn đạt, song nội hàm và ngoại diên của khái niệm không mâu thuẫn.

1. Tài chính thông minh không đơn thuần là việc kiếm tiền, mà còn bao gồm cách quản lý tiền bạc một cách hiệu quả để đạt được sự cân bằng và sự an nhàn trong cuộc sống.

Cách quản lý tiền bạc ấy là một kỹ năng có thể rèn luyện thông qua quá trình học hỏi và thực hành thường xuyên, chứ không phải là năng khiếu bẩm sinh.

Sự hiểu biết này đã khẳng định một cách rõ ràng rằng, năng lực tài chính thông minh không phải cái có sẵn khi con người được sinh ra (không phải là cái tự nhiên có: Natural; cái vốn có: Inborn; cái thiên phú: Innate), mà là cái có sau, cái được hình thành trong quá trình sống của con người.

Cách hiểu này quan trọng bởi ý nghĩa sư phạm của nó: Muốn có năng lực tài chính thông minh phải nhờ vào giáo dục, đào tạo, huấn luyện; Nó tùy thuộc vào kết quả học tập của một con người.

Trong quá trình đào tạo năng lực tài chính thông minh, con người sẽ từng bước có được một lối tư duy tài chính thông minh. Đó là cách nhìn nhận, suy nghĩ về phương thức quản lý tiền bạc do kiếm được và sử dụng số tiền đó một cách cân bằng giữa 3 khâu quan trọng: Kiếm tiền - Tiết kiệm - Đầu tư. Lối tư duy này là chìa khóa không chỉ để an toàn khi có tiền, mà còn làm cho số tiền có được sẽ gia tăng bền vững.

Lối tư duy tài chính thông minh (Financial Mindset) có 5 khía cạnh cốt lõi:

- Hiểu về tiền bạc: Tiền không chỉ để tiêu dùng, mà còn là công cụ tạo ra thu nhập tích cực, làm cho vốn tiền ban đầu tăng lên, khối tài sản sở hữu cũng từ đó gia tăng không ngừng.

- Quản lý chi tiêu: Phân biệt rõ ràng "nhu cầu" (cái cần thiết lâu dài) với "ham muốn" (cái sử dụng nhất thời), từ đó ưu tiên cho việc chi tiêu hợp lý để tích lũy vốn.

- Đầu tư hiệu quả: Sử dụng tiền nhàn rỗi để đầu tư (chứng khoán, bất động sản...), nhằm sinh lời cao nhất, rủi ro thấp nhất.

- Tư duy con số: Có khả năng đọc hiểu, phân tích các chỉ số tài chính, hiểu mối liên hệ giữa các con số để ra quyết định.

- Kỷ luật và kiên trì: Tiết kiệm và đầu tư đều đặn, thận trọng, không ngừng học hỏi để gia tăng và tích lũy ngày càng nhiều kiến thức tài chính.

2. Phỏng theo cách định nghĩa về Tài chính thông minh của Wikipedia Tiếng Việt, ta có thêm một cách hiểu về thuật ngữ này:

"Tài chính thông minh không đơn thuần là việc kiếm tiền, mà là cách quản lý, sử dụng, đầu tư tiền bạc một cách hiệu quả, có kế hoạch hợp lý nhất để đạt được sự cân bằng, an toàn tài chính và mục tiêu lâu dài".

Trong định nghĩa trên đây, có mấy khía cạnh cơ bản cần chú ý:

- Trí thông minh tài chính (Intelligent Finance):

Trí thông minh tài chính thể hiện ở tư duy tài chính và kỹ năng tài chính.

Hiểu về tiền: Khả năng đọc hiểu các con số tài chính, mối liên hệ giữa các con số qua những phép tính cơ bản (cộng, trừ, nhân, chia) để quản lý dòng tiền vào và ra.

Quản lý rủi ro: Lập kế hoạch tài chính, có tính đến các rủi ro, biến động và các sự kiện trong tương lai và bảo vệ tài sản.

Chi tiêu có kế hoạch: Biết cách chi tiêu hợp lý, tiết kiệm, ưu tiên các khoản mua sắm phù hợp với nhu cầu và năng lực tài chính của cá nhân.

- Công cụ và công nghệ (Fintech)

Tài chính thông minh luôn gắn liền với khái niệm ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa như sử dụng ngân hàng di động, ví điện tử, đầu tư trực tuyến và các nền tảng quản lý tài chính.

Mục tiêu của tài chính thông minh

Tăng trưởng tài sản: Đầu tư thông minh để đạt được lợi nhuận cao nhất mà vẫn giảm thiểu những rủi ro.

Tự do tài chính: Hướng đến cuộc sống an toàn và an nhàn, giảm bớt áp lực tài chính thông qua việc quản lý dòng tiền hợp lý.

3. Thuật ngữ "Tài chính thông minh" trong mọi cách hiểu đều bao hàm sự kết hợp giữa tư duy quản lý tiền bạc với việc tận dụng công nghệ số.

Lối tư duy quản lý tiền thông minh thường tập trung vào mấy cách sau đây:

- "Trả cho bản thân trước" (Pay Yourself First): tức là tiết kiệm trước, chi tiêu sau.

- "Đầu tư > tiết kiệm" (Investment Mindset): Tiết kiệm bảo đảm tiền không mất, nhưng muốn sinh lời thì phải đầu tư.

- "Tài sản và tiêu sản" (Assets & Liabilities): Giàu thì mua tài sản (mua thứ tạo ra tiền); nghèo thì mua tiêu sản (thứ sẽ mất giá hoặc tốn phí duy trì).

- "Tự do tài chính" (Financial Freedom): Mục tiêu cuối cùng của tiền bạc không phải là tiêu xài, mà là tạo ra sự tự do - thời gian và lựa chọn.

- "Tối ưu hóa thay vì cắt giảm" (Optimization Mindset): Thay vì sống kham khổ mà tập trung vào việc gia tăng thu nhập và tối ưu hóa chi tiêu.

- "Lập kế hoạch tài chính như Doanh nghiệp" (Budgeting). Coi cuộc sống cá nhân như một công ty: có thu, có chi, có rủi ro và cần lợi nhuận.

- "Dự phòng rủi ro" (Emergency Fund): Trong cuộc sống luôn có bất ngờ (mất việc làm, ốm đau, bị trộm cắp...), do đó có quỹ dự phòng đủ để chi phí trong một số tháng sau sự cố.

Tư duy quản lý tiền: Tính kỷ luật trong chi tiêu + tầm nhìn xa. Đồ họa: TTH

Định nghĩa "Giáo dục tài chính thông minh"

Giáo dục tài chính thông minh (Smart Financial Education) được hiểu theo nhiều khía cạnh, tập trung vào việc trang bị kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để quản lý tiền bạc một cách hiệu quả.

Đứng từ góc độ phát triển nhân cách và giá trị sống, giáo dục tài chính thông minh nhằm vào mục tiêu: Dạy cho người học hiểu đúng giá trị của việc "cho đi" nhằm làm cho mỗi công dân đều cảm nhận mình hạnh phúc khi làm được việc tốt cho người khác, cho cộng đồng, cho xã hội. Từ nhận thức đó, người học sẽ trở thành con người dám nghĩ, dám nói, dám làm trong những việc đóng góp, xây dựng đất nước.

Giúp người học thấy được vai trò của tiền bạc trong cuộc sống: Tiền là công cụ hỗ trợ chứ không phải là thước đo duy nhất đối với giá trị của một con người, một công việc hay một sự việc.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia chủ trương giáo dục tài chính thông minh ngay từ khi trẻ chưa đi học cho đến quãng đời học từ bậc cơ sở đến bậc đại học. Việc giáo dục này theo một chương trình bài bản, chính quy, với nội dung và phương pháp thực sự khoa học, nhất là phải bảo đảm tính nhân văn, tính đạo đức và lòng vị tha.

Dù chương trình giáo dục tài chính thông minh có khác nhau như thế nào thì sau một khóa học, người học phải có 4 kỹ năng cơ bản: Kỹ năng kiếm tiền; Kỹ năng tiết kiệm; Kỹ năng tiêu tiền; Kỹ năng quyên góp. Đồ họa: TTH

Về phương pháp giáo dục, để người học có được những thái độ và kỹ năng tài chính thông minh, phương pháp sử dụng nhiều nhất là thông qua các sinh hoạt liên quan đến tài chính để người học có được những trải nghiệm về "tài chính thông minh".

Có 4 yếu tố cơ bản cần rõ trong định nghĩa giáo dục tài chính thông minh

Ngân sách: Cá nhân biết lập kế hoạch chi tiêu hợp lý với thu nhập và kiểm soát dòng tiền ra, vào của mình.

Tiết kiệm: Tạo thói quen tiết kiệm hàng ngày, tích lũy tiền để đạt những mục tiêu tài chính.

Đầu tư: Học cách đầu tư hiệu quả để sinh lợi nhuận, gia tăng tài sản.

Quản lý nợ: Hiểu cách sử dụng tín dụng hợp lý, tránh rơi vào các khoản nợ không kiểm soát.

Giáo dục tài chính thông minh không phải là thuật ngữ độc lập (theo Wikipedia tiếng Việt), mà được hiểu là sự kết hợp giữa "Giáo dục tài chính" (Financial Literacy/Education) với nguyên tắc "Thông minh" (Nguyên tắc S.M.A.R.T).

- Giáo dục tài chính (Financial Education): Quá trình trang bị kiến thức và kỹ năng về tài chính cho cá nhân. Người học được hướng dẫn cách quản lý tiền, lập ngân sách, tiết kiệm, đầu tư, quản lý nợ, lập kế hoạch hưu trí nhằm có được những quyết định sáng suốt để đạt được mục tiêu kinh tế.

Nguyên tắc S.M.A.R.T (Smart): S (Specific): Cụ thể, rõ ràng, tường minh; M (Measurable): Đo lường được; A (Achievable): Có khả năng đạt được; R (Relevant): Thực tế, phù hợp với hoàn cảnh; T (Time-bound): Có thời hạn hoàn thành cụ thể. Đồ họa: TTH

Chiến lược Tài chính toàn diện Quốc gia do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt

Ngày 22/1/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 149/QĐ-TTg, phê duyệt "Chiến lược Tài chính toàn diện Quốc gia đến năm 2025". Chiến lược này nhằm bảo đảm cho mọi người dân, mọi doanh nghiệp, mọi tổ chức được tiếp cận và sử dụng những sản phẩm, dịch vụ tài chính một cách an toàn, thuận tiện, phù hợp nhu cầu và với chi phí hợp lý.

Thuật ngữ "Tài chính toàn diện" dùng để chỉ việc mọi cá nhân, doanh nghiệp, mọi tổ chức chính phủ và phi chính phủ đều được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, các dịch vụ tài chính, đặc biệt là những người thuộc nhóm yếu thế, thu nhập thấp, việc làm không đầy đủ, già cả hoặc khuyết tật... Các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa cũng là đối tượng được quan tâm.

Mục tiêu cụ thể đến năm 2025 của Chiến lược

Ít nhất có 80% người trưởng thành có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác; đến năm 2030, mọi người trưởng thành có ít nhất 1 tài khoản giao dịch.

Về cung ứng dịch vụ tài chính: Ít nhất 20 chi nhánh, phòng giao dịch của ngân hàng thương mại có trên 100.000 người trưởng thành; Ít nhất 50% tổng số xã có điểm cung ứng dịch vụ tài chính (bao gồm chi nhánh, phòng giao dịch của tổ chức tín dụng và tài chính ngân hàng).

Ít nhất 25%-30% người trưởng thành gửi tiết kiệm tại tổ chức tín dụng. Số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt tốc độ tăng 20%-25% hàng năm.

Ít nhất 250.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa có dư nợ tại các tổ chức tín dụng.

Về bảo hiểm: doanh thu phí bảo hiểm bình quân trên GDP là 3,5%.

2. Các giải pháp chính để đạt mục tiêu

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý: tạo môi trường thuận lợi cho việc thực hiện mục tiêu tài chính toàn diện.

Phát triển mô hình đại lý ngân hàng: Mở rộng phạm vi cung ứng dịch vụ ngân hàng đến gần người dân ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

Phát triển đa dạng sản phẩm dịch vụ tài chính, hướng đặc biệt đến các đối tượng chưa được tiếp cận hoặc ít tiếp cận với dịch vụ tài chính.

Hoàn thiện cơ sở hạ tầng tài chính, giảm phí giao dịch, thúc đẩy tài chính toàn diện.

Giáo dục tài chính: Tăng cường kiến thức, kỹ năng quản lý tài chính cho người dân và doanh nghiệp.

Bảo vệ người tiêu dùng tài chính: Xây dựng khuôn khổ pháp lý để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

Tầm quan trọng của giáo dục tài chính thông minh ở Việt Nam

Để triển khai có hiệu quả "Chiến lược Tài chính toàn diện Quốc gia", một trong những giải pháp cơ bản là "Giáo dục tài chính thông minh". Việc này lại càng cấp thiết khi chúng ta đi vào kỷ nguyên số.

Giáo dục tài chính thông minh không chỉ là để mỗi người dân có những kỹ năng tài chính cần thiết, mà quan trọng hơn là tạo nền tảng cho sự tự do tài chính và ổn định cuộc sống bền vững lâu dài. Thiếu những kiến thức, kỹ năng và thái độ đúng đắn về tài chính, con người rất dễ rơi vào cuộc sống khó khăn bởi những hệ lụy như nợ nần, áp lực tài chính gia đình, sống phụ thuộc vào người khác và luôn trông chờ hỗ trợ từ xã hội.

Giáo dục tài chính thông minh có đối tượng rộng rãi là mọi người dân, không trừ một ai; là tất cả doanh nghiệp, tất cả các tổ chức trong xã hội. Công việc này cần tiến hành từ trẻ em bắt đầu học lớp Một (6-7 tuổi). Từ lứa tuổi này trở đi, ai cũng cần có thói quen lành mạnh về tiền bạc và kỹ năng quản lý tài chính cơ bản.

Giáo dục tài chính thông minh là chìa khóa cho mọi người mở đường đi vào tương lai vững chắc"

GS.TS Phạm Tất Dong

Những quốc gia phát triển đều rất quan tâm đến giáo dục tài chính thông minh. Tại Mỹ, 47/50 bang đã thiết kế chương trình giáo dục tài chính từ lớp đầu của bậc tiểu học đến năm cuối của bậc Trung học. Nhiều bang bắt buộc học sinh lớp 12 phải hoàn thành khóa học về tài chính trước khi tốt nghiệp trung học.

Tại Anh, theo sáng kiến "KickStart Money", trên 68% học sinh cảm thấy có động lực hơn trong việc tiết kiệm sau khi tham gia khóa học.

Tại Singapore, Giáo dục tài chính thông minh được tích hợp trong môn "Giáo dục nhân cách và công dân" từ bậc tiểu học. Nền giáo dục của quốc gia này rất quan tâm đến việc xây dựng cho học sinh thái độ trách nhiệm và trung thực trong quản lý tiền bạc, tạo cho thế hệ trẻ ý thức kỷ luật cao trong chi tiêu và có tỷ lệ tiết kiệm cá nhân thuộc hàng cao trên thế giới.

Ở Việt Nam, hiện không ít người dân thiếu khái niệm tài chính thông minh, trong khi nhiều cán bộ, công chức, viên chức còn thờ ơ với vấn đề này, thậm chí có người cũng chưa tiếp cận với "Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia", mặc dù Chiến lược này đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành từ năm 2020.

Trước thực trạng này, trong tiêu chí xây dựng mô hình "Công dân số", kỹ năng tài chính thông minh phải được coi là kỹ năng thiết yếu của công dân số.

3. Tự do về tài chính, an toàn trong đầu tư, tăng trưởng số dư trong tài khoản, gia tăng tài sản, cuộc sống không có áp lực về tiền bạc là một chỉ số hạnh phúc quốc gia. Học tập suốt đời để có năng lực thông minh là con đường đúng đắn nhất và duy nhất để có cuộc sống lành mạnh, an yên, trên nền tảng đó tích cực lao động nghề nghiệp để đóng góp nhiều nhất cho sự phát triển của xã hội.

4. Gia đình, nhà trường và Xã hội kết nối chặt chẽ để giáo dục thế hệ trẻ thế hệ Z, Alpha, Beta có những năng lực tài chính thông minh.

Hi vọng những thế hệ này sẽ góp phần không nhỏ để Việt Nam là một Quốc gia thịnh vượng, giàu có và hạnh phúc.