Giáo dục trực tuyến: Lắm cạm bẫy và nguy cơ mất tiền, thông tin cá nhân

Giáo dục trực tuyến tại Việt Nam không ít cạm bẫy

Theo Trung tâm Thông tin, Tư vấn và Đào tạo thuộc Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (VCC), một trong những biểu hiện rõ nét là tình trạng xâm phạm quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác của người tiêu dùng. Nhiều tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ giáo dục trực tuyến đã sử dụng các hình thức quảng cáo mang tính cam kết hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng khóa học, trình độ giảng viên, cũng như kết quả đầu ra.

Quyền lợi người tiêu dùng cũng chưa được bảo đảm một cách hiệu quả. Điều này thể hiện rõ qua các tranh chấp liên quan đến chính sách hoàn tiền và thực hiện hợp đồng dịch vụ. Nhiều đơn vị áp dụng điều khoản “không hoàn tiền trong mọi trường hợp” hoặc thiết kế các điều kiện hoàn tiền mang tính hình thức, gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc thực thi quyền lợi của mình.

Việc đơn phương thay đổi nội dung khóa học, giảng viên, thời lượng hoặc gián đoạn cung cấp dịch vụ mà không có cơ chế bồi thường phù hợp cho thấy nghĩa vụ thực hiện hợp đồng của bên cung cấp chưa được tuân thủ nghiêm túc. Trong bối cảnh đó, người tiêu dùng thường gặp bất lợi khi giải quyết tranh chấp do thiếu cơ chế bảo vệ hiệu quả trước các điều khoản hợp đồng bất công bằng.

Ảnh minh họa

Đặc biệt, đối với các dịch vụ giáo dục trực tuyến liên quan đến sức khỏe như yoga, thiền hoặc các chương trình phát triển thể chất, quyền được bảo đảm an toàn của người tiêu dùng đang đứng trước nhiều rủi ro tiềm ẩn. Việc thiếu sự giám sát trực tiếp, cùng với nội dung hướng dẫn không được cá nhân hóa theo thể trạng, có thể dẫn đến các hậu quả tiêu cực về sức khỏe.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, trách nhiệm pháp lý của bên cung cấp lại bị hạn chế bởi các điều khoản miễn trừ trách nhiệm được thiết lập sẵn, làm suy giảm khả năng yêu cầu bồi thường của người tiêu dùng. Đây là một vấn đề đáng lưu ý, phản ánh sự thiếu hụt trong việc xác định chuẩn mực nghĩa vụ an toàn đối với dịch vụ giáo dục trực tuyến.

Nguy cơ "tiền mất tật mang" và rò rỉ thông tin cá nhân

Bên cạnh các tranh chấp về chất lượng dịch vụ và điều khoản hợp đồng, giáo dục trực tuyến tại Việt Nam còn cho thấy nhiều rủi ro tài chính đối với người tiêu dùng. Nhiều khóa học có giá trị lớn, yêu cầu thanh toán trước hoặc liên kết với các tổ chức tín dụng để triển khai hình thức vay trả góp học phí. Tuy nhiên, người học nhiều khi không được cung cấp đầy đủ thông tin về lãi suất, phí phạt và nghĩa vụ thanh toán, dẫn đến nguy cơ phát sinh áp lực tài chính hoặc nợ xấu khi xảy ra tranh chấp hoặc ngừng học giữa chừng.

Ngoài ra, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đặt ra nhiều thách thức. Các nền tảng giáo dục trực tuyến thường thu thập lượng lớn thông tin người học như số điện thoại, email, thông tin thanh toán quá trình học tập và hành vi sử dụng nền tảng. Trong khi đó, cơ chế bảo mật tại nhiều đơn vị còn hạn chế, làm gia tăng nguy cơ rò rỉ hoặc sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân.

Nguyên nhân của những hạn chế nêu trên xuất phát từ cả phía người tiêu dùng và cơ quan quản lý nhà nước. Về phía người tiêu dùng, sự thiếu hụt về kỹ năng đánh giá dịch vụ, tâm lý tin tưởng vào quảng cáo và thói quen không đọc kỹ điều khoản hợp đồng điện tử làm gia tăng nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi.

Trong khi đó, về phía quản lý, hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường số, đặc biệt trong việc giám sát các chủ thể hoạt động trên môi trường mạng hoặc có yếu tố xuyên biên giới.

Cơ chế giải quyết tranh chấp, nhất là tranh chấp trực tuyến, còn thiếu tính hiệu quả và khả năng tiếp cận, khiến người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Luật Giao dịch thương mại điện tử năm 2023 ràng buộc như thế nào?

Theo Điều 8, thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì được thể hiện dưới dạng điện tử. Đồng thời, Điều 9 quy định thông điệp dữ liệu có giá trị như văn bản nếu đảm bảo tính toàn vẹn và có thể truy cập khi cần thiết. Dưới góc độ nghiên cứu, quy định này tạo cơ sở để xem các học liệu số như bài giảng video, tài liệu PDF, bài kiểm tra trực tuyến (digital learning artifacts) có giá trị pháp lý tương đương tài liệu truyền thống. Điều này đánh dấu sự chuyển dịch từ mô hình giáo dục vật lý sang mô hình giáo dục số, nơi dữ liệu trở thành trung tâm của quá trình dạy và học.

Bên cạnh đó, Luật cũng hợp pháp hóa các quan hệ giao dịch trong môi trường giáo dục trực tuyến. Cụ thể, Điều 24 và Điều 25 quy định về giao kết và thực hiện hợp đồng điện tử, trong đó các hình thức xác nhận như “click đồng ý” hoặc xác thực điện tử được công nhận. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các nền tảng giáo dục số, khi mối quan hệ giữa người học và nhà cung cấp dịch vụ được xác lập như một dạng hợp đồng dịch vụ số, quy định này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình giáo dục dựa trên cơ sở đào tạo truyền thống sang mô hình giáo dục dựa trên nền tảng số, trong đó các nền tảng công nghệ giữ vai trò trung gian cung cấp và điều phối dịch vụ giáo dục giữa người dạy và người học.

Ngoài ra, vấn đề xác thực và đảm bảo tính toàn vẹn trong giáo dục trực tuyến được hỗ trợ bởi quy định về chữ ký điện tử. Theo Điều 22, chữ ký điện tử được công nhận nếu đáp ứng các điều kiện về xác thực và liên kết với chủ thể ký. Điều này tạo điều kiện cho việc triển khai các hoạt động như thi trực tuyến, cấp chứng chỉ số và xác minh danh tính người học. Trong nghiên cứu giáo dục, đây là nền tảng để giải quyết vấn đề tính trung thực – một thách thức cốt lõi của e-learning.