Gieo tình yêu nghệ thuật truyền thống trong trường học

Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân truyền dạy nghệ thuật hát Xẩm cho học sinh Trường Tiểu học Yên Từ A.

Là vùng đất được xem là cái nôi của nghệ thuật hát Xẩm, xã Yên Từ có nhiều điều kiện thuận lợi để đưa di sản văn hóa đặc sắc đến gần hơn với thế hệ trẻ. Với mong muốn nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật truyền thống và góp phần gìn giữ vốn văn hóa của địa phương, từ năm học 2025-2026, Trường Tiểu học Yên Từ A đã đưa hát Xẩm vào các hoạt động giáo dục, tạo môi trường để học sinh tìm hiểu, thực hành và cảm nhận giá trị của loại hình nghệ thuật này.

Hiện nay, nhà trường đang duy trì 4 lớp truyền dạy hát Xẩm, thu hút 129 học sinh tham gia. Các lớp được phân chia theo khối lớp, tổ chức vào những buổi chiều tối sau giờ học. Trực tiếp giảng dạy là Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân, người am hiểu và gắn bó với nghệ thuật hát Xẩm của quê hương. Nội dung truyền dạy được triển khai theo từng bước, từ giới thiệu lịch sử, nguồn gốc, ý nghĩa của hát Xẩm thông qua tư liệu hình ảnh, băng hình đến nghe nghệ nhân biểu diễn và hướng dẫn thực hành. Học sinh được làm quen với các kỹ thuật lấy hơi, ngân giọng, luyến láy, giữ nhịp phách, từng bước thể hiện những làn điệu Xẩm quen thuộc.

Thầy giáo Bùi Văn Trực, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Từ A, cho biết: Các lớp học hát Xẩm của nhà trường nhận được sự hưởng ứng tích cực của học sinh và phụ huynh. Qua quá trình truyền dạy, các em ngày càng yêu thích, tự tin hơn khi tiếp cận và thể hiện những làn điệu Xẩm truyền thống. Đây là tín hiệu tích cực để nhà trường tiếp tục duy trì, phát triển hoạt động truyền dạy nghệ thuật truyền thống trong trường học.

Thầy giáo Bùi Văn Trực, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Từ A đến động viên học trò trong giờ truyền dạy hát Xẩm.

Từ hoạt động truyền dạy, nhà trường cũng từng bước mở rộng không gian thực hành, đưa hát Xẩm vào các chương trình văn nghệ, ngày hội của trường. Thông qua các hoạt động như “Em tập làm nghệ nhân”, ngày hội “Em yêu làn điệu Xẩm quê em”, học sinh được trực tiếp biểu diễn những làn điệu đã học trong trang phục truyền thống áo tứ thân, khăn mỏ quạ, kết hợp quạt nan và nhạc cụ gõ.

Đáng chú ý, những em bộc lộ năng khiếu, có chất giọng tốt, được nhà trường quan tâm bồi dưỡng trở thành lực lượng nòng cốt trong các câu lạc bộ hát Xẩm của địa phương, tham gia biểu diễn tại các lễ hội và chương trình giao lưu văn hóa, văn nghệ. Qua đó, những làn điệu Xẩm không chỉ được tiếp nối trong môi trường học đường mà còn có thêm cơ hội lan tỏa trong cộng đồng, góp phần hình thành lực lượng kế cận trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa quê hương.

Từ việc đưa hát Xẩm vào giảng dạy tại Trường Tiểu học Yên Từ A, hoạt động này tiếp tục được triển khai tại các cơ sở giáo dục khác trên địa bàn xã. Đồng thời, là một trong những nhiệm vụ được địa phương xác định trong Đề án “Duy trì, bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm trên địa bàn xã Yên Từ, giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035”. Theo đó, UBND xã đã chỉ đạo các trường học trên địa bàn tổ chức truyền dạy hát Xẩm thông qua các hoạt động ngoại khóa. Đến nay, toàn xã đã tổ chức 23 lớp truyền dạy dành riêng cho lứa tuổi học sinh, thu hút hơn 770 em tham gia.

Học sinh Trường Tiểu học Yên Từ B tìm hiểu, thực hành nghệ thuật hát Xẩm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

Ông Đinh Văn Lợi, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Yên Từ, cho biết: Học hát Xẩm giúp học sinh hiểu hơn về sự đa dạng của âm nhạc gắn với văn hóa, lịch sử nơi mình sinh sống. Đây không chỉ là loại hình nghệ thuật biểu diễn mà còn là phương tiện giáo dục đạo đức, lối sống, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ. Vì vậy, địa phương xác định đưa hát Xẩm vào trường học là giải pháp quan trọng trong bảo tồn, trao truyền di sản. Phấn đấu đến năm 2035, xã Yên Từ hoàn thành khung chương trình giáo dục hát Xẩm, triển khai hoạt động ngoại khóa tại 100% trường học trên địa bàn.

Việc đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học còn được các nhà trường trên địa bàn tỉnh triển khai thông qua hoạt động tìm hiểu và thực hành các nhạc cụ dân tộc. Tại Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Hà Nam, học sinh được tiếp cận âm nhạc dân tộc bằng cách trực tiếp khám phá, thực hành trên các nhạc cụ truyền thống. Qua đó, những giá trị văn hóa dân tộc được đưa vào môi trường giáo dục hiện đại, tạo cơ hội để học sinh trải nghiệm và cảm nhận vẻ đẹp của âm nhạc Việt Nam.

Học sinh Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Hà Nam tìm hiểu, thực hành trên các nhạc cụ dân tộc.

Ngay từ khi thành lập năm 2023, nhà trường đã chú trọng lồng ghép nội dung giới thiệu các nhạc cụ dân tộc như đàn Tranh, đàn T'rưng, sáo trúc,... vào môn Âm nhạc và các hoạt động trải nghiệm. Thông qua các giờ học, học sinh được tìm hiểu về nguồn gốc, cấu tạo, đặc điểm, âm sắc của từng loại nhạc cụ, để hiểu thêm về giá trị văn hóa, nghệ thuật được kết tinh trong mỗi nhạc cụ.

Tiếp đó, trên cơ sở khảo sát nhu cầu, sở thích của học sinh, nhà trường tổ chức các câu lạc bộ dành cho những em mong muốn tìm hiểu và thực hành chuyên sâu hơn. Đến nay, 2 câu lạc bộ Đàn tranh và Đàn T'rưng của nhà trường đã thu hút gần 100 lượt học sinh tham gia. Tại đây, các em được giáo viên hướng dẫn kỹ thuật chơi đàn, trực tiếp thực hành, luyện tập những giai điệu truyền thống và từng bước nâng cao khả năng biểu diễn.

Học sinh tham gia Câu lạc bộ Đàn Tranh, từng bước làm quen với kỹ thuật biểu diễn nhạc cụ truyền thống.

Chia sẻ về quá trình tham gia Câu lạc bộ Đàn Tranh, em Trần Ngô Thuỳ Lâm (học sinh lớp 8, Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Hà Nam) cho biết: “Ban đầu, em khá tò mò về âm thanh của đàn Tranh và muốn thử sức với loại nhạc cụ này. Khi được trực tiếp luyện tập, em nhận thấy mỗi giai điệu đều có nét cuốn hút riêng, việc chơi đàn cũng đòi hỏi sự kiên trì, tập trung. Em cảm thấy vui khi có thể tự mình chơi được những giai điệu yêu thích và mong muốn tiếp tục gắn bó với nhạc cụ truyền thống này”.

Chị Lại Thị Cẩm Vân, Bí thư Đoàn Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Hà Nam, chia sẻ: “Điều chúng tôi mong muốn là học sinh không xem âm nhạc truyền thống như một nội dung xa lạ hay chỉ tồn tại trong sách vở. Khi có cơ hội tiếp xúc và tự mình trải nghiệm, các em sẽ cảm nhận được sức hấp dẫn của những nhạc cụ dân tộc, từ đó hình thành sự yêu thích một cách tự nhiên. Nhà trường kỳ vọng những trải nghiệm này sẽ giúp học sinh thêm tự hào về văn hóa dân tộc và có ý thức gìn giữ những giá trị tốt đẹp của cha ông”.

Từ những cách làm tại các nhà trường, có thể thấy việc đưa nghệ thuật truyền thống vào môi trường học đường đang được triển khai với nhiều hình thức, gắn với yêu cầu đổi mới giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh.

Theo đánh giá của Sở Giáo dục và Đào tạo, việc dạy học môn Âm nhạc theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được các nhà trường triển khai nghiêm túc, hiệu quả. Nội dung nghệ thuật truyền thống được lồng ghép linh hoạt vào bài giảng; phương pháp giảng dạy từng bước đổi mới theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh, tăng cường thực hành và trải nghiệm.

Cùng với hoạt động giảng dạy trong nhà trường, thời gian qua, ngành Giáo dục đã phối hợp với Trung tâm Văn hóa tỉnh tổ chức các lớp tập huấn, hoạt động ngoại khóa nhằm đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với học sinh tại một số trường học trên địa bàn tỉnh: Trường Tiểu học Gia Trấn, Trường Tiểu học Lê Hồng Phong (phường Phù Vân), Trường THCS Giao Phúc,... Bước đầu, các hoạt động nhận được sự hưởng ứng tích cực từ giáo viên, học sinh và phụ huynh; góp phần nâng cao hiểu biết, khả năng cảm thụ và ý thức trân trọng nghệ thuật truyền thống trong môi trường học đường.

Cán bộ Trung tâm Văn hóa tỉnh hướng dẫn giáo viên, học sinh tìm hiểu, thực hành các làn điệu Chèo, Xẩm trong hoạt động tập huấn tại trường học.

Thời gian tới, ngành Giáo dục Ninh Bình tiếp tục đẩy mạnh giáo dục văn hóa truyền thống trong các nhà trường; tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng nguồn tài nguyên số về di sản văn hoá nghệ thuật truyền thống phục vụ công tác dạy và học. Đồng thời, phối hợp với các đơn vị đào tạo nghệ thuật truyền thống, bảo tàng và các thiết chế văn hóa tổ chức chuỗi hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh được tiếp xúc trực tiếp với các không gian văn hóa, di sản đặc sắc của quê hương.

Có thể khẳng định, đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học không chỉ là cách gìn giữ những giá trị văn hóa đã được hun đúc qua thời gian, mà còn là hành trình gieo mầm di sản trong tâm hồn thế hệ trẻ. Bởi khi tình yêu văn hóa nghệ thuật truyền thống được nuôi dưỡng từ mái trường, những giá trị của quá khứ sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn được tiếp nối bằng nhận thức, tình cảm và trách nhiệm, để bản sắc văn hóa dân tộc tiếp tục được ngân vang trong cuộc sống hôm nay và mai sau.