Gìn giữ, bảo tồn di sản ATK Định Hóa

Nơi đây, trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng, Chính phủ đã ở, làm việc, đưa ra những quyết sách chiến lược, lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đi đến thắng lợi. Hôm nay, An toàn khu (ATK) Định Hóa không chỉ là một di sản lịch sử quý giá mà còn là địa chỉ đỏ, giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ.

Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa, xã Phú Đình, tỉnh Thái Nguyên.

Những quyết sách làm nên lịch sử

Tháng 5-1947, giữa núi rừng Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh về Định Hóa, bắt đầu những năm tháng sống và làm việc tại An toàn khu Trung ương. Từ đây, vùng đất được bao bọc bởi núi rừng trùng điệp trở thành một trong những trung tâm đầu não của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Trong bối cảnh cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12/1946, việc lựa chọn Việt Bắc làm căn cứ địa chiến lược thể hiện tầm nhìn xa của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Địa hình hiểm trở, rừng núi liên hoàn, sự chở che của đồng bào các dân tộc cùng vị trí kết nối với nhiều địa bàn chiến lược đã tạo nên thế đứng vững chắc cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Trong hệ thống căn cứ địa Việt Bắc, Định Hóa giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Nơi đây không chỉ bảo đảm an toàn cho các cơ quan Trung ương mà còn là địa điểm để Trung ương Đảng, Chính phủ trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo cuộc kháng chiến.

Tại những địa danh hôm nay đã trở nên thân thuộc với du khách như Tỉn Keo, Khuôn Tát, đèo De, những quyết sách lớn của cách mạng từng được hình thành trong điều kiện vô cùng khó khăn. Lán nhỏ giữa rừng, bàn làm việc mộc mạc, những cuộc họp dưới tán cây… tất cả gợi nhắc về một thời kỳ mà vận mệnh đất nước được quyết định bằng trí tuệ, bản lĩnh và niềm tin sắt đá vào ngày mai độc lập.

Đặc biệt, ngày 6/12/1953, tại lán Tỉn Keo, xã Phú Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì cuộc họp Bộ Chính trị, thông qua phương án tác chiến Đông Xuân 1953-1954, quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ. Quyết định lịch sử ấy đã mở đường cho chiến thắng ngày 7/5/1954, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, tạo bước ngoặt quan trọng đối với lịch sử dân tộc và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới.

Nhân dân đến tham quan, dâng hương tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, Khu di tích lịch sử sinh thái ATK Định Hóa.

ATK Định Hóa - di sản lớn

Đến ATK Định Hóa, hành trình tìm về lịch sử thường bắt đầu từ Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đỉnh đèo De. Tựa lưng vào núi Hồng, công trình là nơi nhân dân cả nước, đồng bào các dân tộc vùng Việt Bắc và du khách thành kính dâng hương tưởng nhớ Người. Từ điểm chính này, con đường dẫn về những di tích thành phần mở ra một không gian lịch sử rộng lớn.

Lán Tỉn Keo gắn với những quyết sách chiến lược; lán Khuôn Tát ghi dấu nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc và giao nhiệm vụ cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp trước khi lên đường chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ; cây đa Khuôn Tát gợi nhớ những buổi tập luyện, rèn sức khỏe của Bác cùng các đồng chí cảnh vệ.

Mỗi địa điểm là một lát cắt của lịch sử, nhưng khi đặt trong tổng thể, chúng tạo thành một chỉnh thể di sản có sức gợi đặc biệt. Không gian sống và làm việc của các cơ quan Trung ương, những con đường liên lạc, cảnh quan rừng núi, bản làng và những dấu tích sinh hoạt đời thường cùng tái hiện một cách chân thực cuộc sống trong căn cứ địa kháng chiến năm xưa.

Bởi vậy, ATK Định Hóa không đơn thuần là một tập hợp di tích kiến trúc hay những địa điểm ghi dấu sự kiện. Giá trị nổi bật của quần thể nằm ở sự kết hợp giữa di sản vật thể, cảnh quan thiên nhiên, ký ức lịch sử và những giá trị văn hóa cộng đồng.

Năm 1981, Khu di tích được xếp hạng di tích Quốc gia. Đến ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 548/QĐ-TTg, công nhận Di tích lịch sử ATK Định Hóa là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận tầm vóc và giá trị nổi bật của một địa bàn từng giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Điều đáng quý là trong không gian di sản ấy, lịch sử không tách rời đời sống. Những bản làng của đồng bào Tày, Nùng, Dao… vẫn hiện diện bên những điểm di tích. Nếp nhà sàn, tiếng hát dân ca, phong tục tập quán và tình cảm của người dân với vùng đất cách mạng tiếp tục tạo nên sức sống cho di sản.

Câu lạc bộ Hát then đàn Tính xã Phú Đình thường xuyên biểu diễn phục vụ du khách tại các điểm du lịch cộng đồng của địa phương.

Bảo tồn di sản – trách nhiệm của thế hệ tiếp bước

Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của ATK Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên luôn quan tâm công tác bảo tồn, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành Văn hóa mà còn là trách nhiệm chính trị, văn hóa và tình cảm đối với lịch sử dân tộc.

Một dấu mốc quan trọng là Quyết định số 1008/QĐ-TTg ngày 24/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích Quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa gắn với phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên. Quy hoạch tạo cơ sở cho việc bảo vệ các điểm di tích, cảnh quan liên quan, huy động nguồn lực và tổ chức khai thác giá trị di sản theo hướng bền vững.

Trên cơ sở đó, công tác bảo tồn được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa gìn giữ nguyên trạng những yếu tố gốc, phục hồi các dấu tích lịch sử có căn cứ khoa học, cải thiện hạ tầng phục vụ khách tham quan và bảo vệ môi trường cảnh quan.

Đặc biệt, việc bảo tồn ATK Định Hóa không thể chỉ dừng ở những công trình đã được đầu tư, tôn tạo. Trong một quần thể rộng lớn, nhiều điểm di tích nằm sâu trong các bản làng, gắn với địa hình rừng núi và đời sống dân cư.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ khoa học, xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, bảo đảm các công trình tu bổ được thực hiện đúng quy định chuyên môn, tránh làm biến dạng cảnh quan hoặc mất đi tính chân thực của di sản.

Thực tế cho thấy, bảo tồn di tích cách mạng là công việc đòi hỏi sự kiên trì và nguồn lực lâu dài. Từ việc chăm sóc những mái lán, nền nhà, cây cổ thụ đến bảo vệ đường mòn lịch sử, gìn giữ cảnh quan và tư liệu, mỗi công việc đều cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, nhà khoa học và cộng đồng.

Hệ thống giao thông nông thôn tại xã Phú Đình được quan tâm đầu tư, tạo diện mạo mới cho địa phương.

Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử, hướng tới những dấu mốc quan trọng trong giai đoạn 2026-2030. Trong đó, việc chuẩn bị các hoạt động kỷ niệm 80 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh về ATK Định Hóa, cùng Trung ương Đảng, Chính phủ lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1947-2027), được xác định là dịp quan trọng để nâng cao nhận thức, khơi dậy trách nhiệm bảo vệ di sản.

Cùng với đầu tư bảo tồn, tỉnh chú trọng nghiên cứu, biên soạn, sưu tầm tư liệu lịch sử; tổ chức hội thảo khoa học, triển lãm, các hoạt động tri ân và hành trình về nguồn. Đây là hướng đi cần thiết để di tích không chỉ được gìn giữ về mặt vật chất mà còn được bổ sung, làm giàu giá trị tư liệu, tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận lịch sử một cách đầy đủ, sâu sắc hơn.

ATK Định Hóa đã đi qua những năm tháng kháng chiến gian khổ để trở thành một biểu tượng của bản lĩnh, trí tuệ và niềm tin Việt Nam. Hôm nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ nhằm gìn giữ những dấu tích của quá khứ, mà còn góp phần xây dựng bản sắc văn hóa, tạo động lực phát triển du lịch lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống cho địa phương.

Để làm được điều đó, cần tiếp tục đặt di sản trong mối quan hệ hài hòa với cộng đồng; bảo tồn đi đôi với phát huy, phát triển du lịch; đầu tư cơ sở vật chất gắn với nâng cao chất lượng nội dung giáo dục lịch sử. Mỗi người dân vùng ATK cần được nhìn nhận là một chủ thể quan trọng trong hành trình gìn giữ di sản, đồng thời được hưởng lợi từ những giá trị mà di sản mang lại.