Từ tín ngưỡng đến đạo lý biết ơn

Thạc sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Tín (phải) chia sẻ tại talkshow.

Talkshow có chủ đề Tín ngưỡng bản địa của người Việt - tín ngưỡng sùng bái linh hồn - con người vừa diễn ra tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định văn hóa Việt Nam có sự quan tâm, tôn trọng rất lớn dành cho linh hồn, con người.

Tín ngưỡng mang yếu tố bản địa

Diễn giả của chương trình, Thạc sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Tín (Trường đại học Tôn Đức Thắng) chia sẻ: Tín ngưỡng là sự tin tưởng, ngưỡng mộ vào đấng siêu nhiên nào đó từng giúp chúng ta và sau đó chúng ta thực hiện các nghi thức thờ cúng. Tín ngưỡng là giá trị thuộc về văn hóa bản địa. Mỗi quốc gia có tín ngưỡng riêng biệt, mang yếu tố bản địa rất rõ nên khi tìm hiểu về tín ngưỡng, đặc biệt là tín ngưỡng dân gian, sẽ thấy rõ bản sắc của dân tộc đó.

Văn hóa Việt Nam có nhiều tín ngưỡng. Trong công trình Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Giáo sư - Tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm khái quát tín ngưỡng thành 3 loại tín ngưỡng cơ bản. Thứ nhất là tín ngưỡng phồn thực, thờ sinh thực khí nam và nữ. Thứ hai là tín ngưỡng sùng bái thế giới tự nhiên. Thứ ba là tín ngưỡng sùng bái con người, sùng bái linh hồn.

Cũng như những dân tộc khác, nhiều người Việt tin rằng có thế giới song hành, có "sự sống" sau khi chết. Tín ngưỡng linh hồn là cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được thế giới công nhận.

Mối quan hệ sâu sắc giữa người đang sống và người đã khuất

Theo các nhà nghiên cứu, nhiều người Việt tin rằng con người có thể xác và linh hồn, giữa thể xác và linh hồn có vía. Nam giới có 3 hồn 7 vía, nữ giới là 3 hồn 9 vía. Một số nhà nghiên cứu cho rằng số 3-7-9 là biểu trưng cho các giác quan của con người, trong khi một số nhà nghiên cứu khác cho rằng các con số 3-7-9 chỉ mang tính biểu trưng, liên quan đến văn hóa Việt thích số lẻ.

Cũng do quan niệm có hồn vía nên nhiều người cho rằng có “nhẹ vía”, “nặng vía”, có những câu chuyện nổi tiếng trong dân gian như Hồn Trương Ba, da hàng thịt… Những điều này cho thấy niềm tin rất rõ về đời sống tâm linh trong văn hóa tín ngưỡng dân gian người Việt. Từ đây, hình thành nên tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Khi ông bà, người thân mất đi, nhiều người Việt tin rằng đó chỉ là sự ra đi về thể xác, còn  linh hồn tổ tiên vẫn quán xuyến mọi việc trong nhà. Cho nên, những việc lớn nhỏ trong nhà như: đi thi, đỗ đạt, cưới hỏi…, con cháu đều trình báo với tổ tiên, nhờ tổ tiên phù hộ. Điều này cho thấy mối quan hệ gắn bó, sâu sắc giữa người đã khuất và người đang sống.

Tiết mục Chầu Bát Đàn (Đông Nhung Đại tướng quân). Đông Nhung Đại tướng quân là một trong những vị nữ tướng anh hùng thời Hai Bà Trưng và là vị thánh hàng thứ 8 trong hệ thống Tứ phủ chầu Bà của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Một truyền thống văn hóa sâu sắc, xuyên suốt

Thạc sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Tín nhấn mạnh: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt đặc sắc bởi không chỉ thờ cúng trong gia đình, dòng tộc mà còn vượt khỏi khuôn khổ gia đình. Trong văn hóa làng xã, người Việt còn thờ cộng đồng là những vị thành hoàng bổn cảnh, người lập làng, người có công với làng, những người oan khuất… Ở cấp độ quốc gia, thờ cúng vua Hùng là một dạng của thờ cúng tổ tiên ở cấp độ cao nhất. Dĩ nhiên quốc gia nào trên thế giới cũng đều có người khởi nguyên của dân tộc, nhưng người ta không lấy người khởi nguyên đó để tạo ra ngày giỗ tổ như ở Việt Nam. Với những giá trị đặc trưng và giàu ý nghĩa, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” đã được UNESCO vinh danh là “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”.

Một điểm đặc biệt khác trong văn hóa Việt Nam có 4 nhân vật "Tứ bất tử" gồm:  Thánh Tản Viên (Sơn Tinh), Thánh Gióng, Thánh Chử Đồng Tử, Thánh mẫu Liễu Hạnh. Theo đó, bất kỳ một quốc gia nào khi lập quốc đều sẽ luôn đối phó với môi trường tự nhiên. Với Việt Nam có môi trường sông nước thì khát vọng trị thủy thể hiện rõ nhất ở Thánh Tản Viên Sơn Tinh. Trong đối phó với môi trường xã hội, khát vọng người Việt trong chống giặc ngoại xâm thể hiện ở Thánh Gióng. Sau khi ổn định đất nước, người Việt lo phát triển kinh tế, từ đó xuất hiện câu chuyện Thánh Chử Đồng Tử với khát vọng làm giàu. Tiếp đó là Thánh Mẫu Liễu Hạnh - biểu tượng của đời sống tinh thần, hạnh phúc. Theo Thạc sĩ - nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Tín, phải xếp theo thứ tự nêu trên mới cho thấy ý nghĩa rất tinh tế, sâu sắc mà từ hàng mấy ngàn năm trước, ông cha ta đã tư duy, xem là ước vọng muôn đời.

Chị Nguyễn Thị Mỹ Dương (ở phường Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết: “Qua nghe talkshow, tôi hiểu hơn tín ngưỡng của dân tộc nói chung và thờ cúng tổ tiên nói riêng. Từ đó, tôi biết được thờ cúng tổ tiên của người Việt có 3 cấp độ: trong gia đình - cộng đồng - quốc gia, như vậy tương ứng mỗi người luôn phải có trách nhiệm trong gia đình, trách nhiệm đối với cộng đồng, trách nhiệm đối với đất nước”.

Có thể thấy, tín ngưỡng linh hồn, thờ cúng tổ tiên thể hiện rất rõ đạo lý biết ơn, “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Việc biết ơn không chỉ thể hiện trong gia đình, gia tộc mà còn là biết ơn cộng đồng, quốc gia, dân tộc. Đây là một điều rất sâu sắc trong văn hóa Việt Nam.