Gìn giữ và phát huy giá trị các di tích thờ Trạng nguyên

Di tích lịch sử- văn hóa quốc gia Đền thờ Nguyễn Hiền, xã Nam Hồng. Ảnh: Viết Dư

Dấu tích những bậc đại khoa- những giá trị được trao truyền

Trạng nguyên Nguyễn Hiền (1235 - 1255) là một trong những biểu tượng của truyền thống hiếu học. Đỗ Trạng nguyên khoa thi Đinh Mùi năm 1247, ông được biết đến bởi tư chất thông minh, ham học và tài ứng đối.

Những câu chuyện về vị Trạng nguyên trẻ tuổi hiện được lưu dấu tại di tích lịch sử văn hóa quốc gia Đền thờ Nguyễn Hiền (xã Nam Hồng). Di tích có kiến trúc theo kiểu “Tiền chữ nhất, hậu chữ đinh”. Tòa tiền đường gồm 5 gian 2 chái, với hệ thống 24 cột gỗ lim đặt trên những tảng đá chạm hình cổ bồng. Bộ khung kết cấu mái theo kiểu chồng rường; các đầu bẩy được chạm khắc họa tiết “long ẩn vân”, “trúc hóa long”. Chính cung còn lưu giữ Ngọc phả, các đạo sắc phong triều Nguyễn cùng hệ thống câu đối ghi nhận tài năng của vị thần đồng.

Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh, phường Trường Thi. Ảnh: Viết Dư

Trạng nguyên Lương Thế Vinh (1441 - 1496) để lại dấu ấn trên nhiều lĩnh vực, trong đó có toán học và văn hóa. Đỗ khoa Quý Mùi năm 1463, ông là tác giả “Toán pháp đại thành”, công trình hệ thống hóa các phép tính về đo lường, tỷ lệ, diện tích ruộng đất, gắn kiến thức với những yêu cầu thiết thực của đời sống. Bên cạnh đó, ông am hiểu nghệ thuật chèo truyền thống, giữ vị trí Sái phu trong hội thơ Tao Đàn.

Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh tại phường Trường Thi được dựng trên nền nhà cũ. Tổ hợp kiến trúc gồm 3 lớp nối tiếp, mang phong cách thế kỷ XVI, với hệ thống vì kèo giá chiêng, các xà ngang, xà dọc liên kết trên 4 hàng cột lim. Đặc biệt, tại di tích còn lưu giữ bức chân dung Lương Thế Vinh kích thước 1x1m được vẽ trên gỗ quý, thể hiện hình ảnh Trạng nguyên trong triều phục, tay cầm quạt.

Nhà thờ họ Đào thờ Trạng nguyên Đào Sư Tích tại phường Nam Hoa Lư. Ảnh: Viết Dư

Trong hệ thống di tích khoa bảng còn có những địa chỉ gắn với Trạng nguyên Đào Sư Tích (1350 - 1396), đỗ đầu khoa Giáp Dần năm 1374. Là một học giả uyên thâm, ông được Thượng hoàng Trần Nghệ Tông giao viết lời tựa cho “Bảo Hòa điện dư bút”. Tên tuổi Đào Sư Tích còn gắn với hoạt động ngoại giao, thể hiện trí tuệ và bản lĩnh của một bậc đại khoa Đại Việt.

Khu lăng mộ Trạng nguyên Đào Sư Tích tại xã Cổ Lễ. Ảnh: Viết Dư

Những tư liệu về Trạng nguyên Đào Sư Tích và dòng họ Đào hiện được lưu giữ tại các di tích trên địa bàn tỉnh. Đền thờ và mộ Trạng nguyên Đào Sư Tích tại xã Cổ Lễ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích cấp quốc gia năm 2017. Trải qua nhiều biến cố, con cháu dòng họ Đào ở các địa phương mang các họ Phạm, Dương, Nguyễn, nhưng mối liên hệ dòng tộc vẫn được lưu giữ. Bức đại tự “Đào - Phạm - Dương” tại di tích là minh chứng ghi nhận mối quan hệ giữa các chi họ trong dòng tộc.

Tại phường Nam Hoa Lư, nhà thờ họ Đào thờ Trạng nguyên Đào Sư Tích được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích năm 1994. Công trình mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, với mái ngói nam, cột lim; đồng thời là nơi lưu giữ những tư liệu, dấu tích về dòng họ và cuộc đời, sự nghiệp của Trạng nguyên Đào Sư Tích, qua đó góp phần giáo dục con cháu về truyền thống hiếu học.

Trạng nguyên Trần Văn Bảo (1524-1610) quê làng Cổ Chử, nay thuộc phường Hồng Quang, đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất năm 1550 dưới triều Mạc Phúc Nguyên. Hơn 30 năm làm quan, ông từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình, Thượng thư Bộ Lại; sau khi rời quan trường, ông về mở lớp dạy học, tiếp tục truyền đạt tri thức cho các thế hệ sau. Dấu tích về cuộc đời, sự nghiệp của ông được lưu giữ tại đền thờ ở quê nhà qua nhiều tư liệu, hiện vật có giá trị, tiêu biểu là 7 đạo sắc phong triều Nguyễn cùng các đồ thờ tự được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Trạng nguyên Vũ Tuấn Chiêu, đỗ khoa thi năm 1475. Nhờ sự động viên của vợ, ông tiếp tục con đường học tập và ghi danh bảng vàng khi đã ngoài 50 tuổi. Hằng năm vào ngày 29/8 âm lịch, Đình Xuân Lôi, xã Nam Trực là nơi tổ chức lễ kỵ Trạng nguyên Vũ Tuấn Chiêu. Những hoạt động tại di tích góp phần bồi đắp cho các thế hệ về ý chí học tập, sự bền bỉ và truyền thống hiếu học.

Năm vị Trạng nguyên gắn với những chặng đường khoa cử và đóng góp riêng trong lịch sử. Tên tuổi, sự nghiệp của các ông được lưu giữ qua hệ thống di tích, tư liệu và truyền thống của các dòng họ, trở thành những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đa dạng hóa các nguồn lực - tạo sức sống cho di tích

Từ những giá trị lịch sử, văn hóa được lưu giữ, các địa phương trên địa bàn tỉnh đang từng bước đổi mới cách thức bảo tồn, phát huy. Cùng với việc gìn giữ không gian kiến trúc, cổ vật, tư liệu, việc huy động nguồn lực xã hội và tổ chức các hoạt động giáo dục trải nghiệm đang tạo thêm sức sống cho di tích.

Di tích lịch sử - văn hóa đền thờ Trạng nguyên Trần Văn Bảo tại phường Hồng Quang. Ảnh: Viết Dư

Tại phường Hồng Quang, việc tu bổ đền thờ Trạng nguyên Trần Văn Bảo nhận được sự chung tay của nhân dân địa phương, người con xa quê và con cháu dòng họ, với tổng kinh phí hơn 7 tỷ đồng. Công trình sau khi được phục dựng có không gian khang trang, bề thế, mang hình chữ “Nhất”, nổi bật với đôi cột đồng trụ cao 6m. Các họa tiết được chạm khắc tinh tế, hệ thống gỗ lim được bảo tồn, cùng 7 đạo sắc phong triều Nguyễn được gìn giữ.

Đồng chí Trần Quang Huy, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Hồng Quang. Ảnh: Viết Dư

Đồng chí Trần Quang Huy, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Hồng Quang cho biết: “Nguồn lực xã hội hóa giúp địa phương có điều kiện phục dựng không gian kiến trúc của di tích, bảo tồn những giá trị vốn có của công trình. Những năm qua, di tích được người dân và con cháu dòng họ thường xuyên quan tâm, chăm lo, tổ chức các hoạt động tưởng niệm, sinh hoạt văn hóa và giáo dục truyền thống. Qua đó, di tích tiếp tục phát huy vai trò trong đời sống văn hóa của cộng đồng, góp phần nhắc nhở các thế hệ về truyền thống khoa bảng của quê hương”.

Tại phường Trường Thi, đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh nhận được sự đồng hành của các trường học trên địa bàn trong việc tôn tạo lăng mộ, xây dựng phòng truyền thống. Hằng năm, lực lượng thanh niên, học sinh trên địa bàn tham gia vệ sinh, chăm sóc cảnh quan, góp phần duy trì không gian di tích xanh, sạch, đẹp.

Cùng với bảo tồn, việc phát huy giá trị di tích thông qua giáo dục truyền thống đang được chú trọng. Các câu chuyện về những bậc Trạng nguyên được chuyển tải bằng hình thức trải nghiệm, giúp học sinh tìm hiểu lịch sử ngay tại không gian di sản.

Đồng chí Đỗ Văn Hiến, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cho biết: “Bảo tàng đang tập trung xây dựng các chương trình giáo dục trải nghiệm tại di tích, lấy học sinh làm trọng tâm. Với các di tích thờ Trạng nguyên, nội dung được xây dựng từ câu chuyện về nhân vật, tư liệu, hiện vật và không gian kiến trúc, kết hợp với các hoạt động để học sinh trực tiếp tìm hiểu, thực hành. Qua đó, các em có thêm cách tiếp cận gần gũi với lịch sử, văn hóa của quê hương”.

Học sinh trải nghiệm viết thư pháp tại Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền, xã Nam Hồng. Ảnh: Viết Dư

Tại đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở xã Nam Hồng, chương trình giáo dục trải nghiệm di sản do Bảo tàng tỉnh phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức đã tái hiện một phần không khí trường thi Nho học. Học sinh THCS trên địa bàn xã được mặc áo nho sinh, tự mài mực, tập viết thư pháp trên giấy đỏ; đồng thời tham gia bình thơ, giải câu đố chữ “Điền” gắn với câu chuyện về Trạng nguyên Nguyễn Hiền.

Những hoạt động trực tiếp tại di tích tạo không khí hào hứng cho học sinh, đồng thời giúp các em hiểu thêm về nhân vật lịch sử và truyền thống khoa bảng. Em Trần Thị Mai Hiên, học sinh lớp 8D, Trường THCS Nam Hồng chia sẻ: “Được trải nghiệm viết thư pháp trong không gian đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền giúp em có thêm những hiểu biết về cuộc đời, sự nghiệp của ông và truyền thống khoa bảng. Qua những câu chuyện được giới thiệu tại di tích, em cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của việc học tập, rèn luyện và tinh thần vượt khó để vươn lên. Đây là một trải nghiệm bổ ích, giúp những giá trị của đạo học trở nên gần gũi, sinh động hơn đối với học sinh.”

Từ những cách làm cụ thể ở cơ sở, giá trị của các di tích thờ Trạng nguyên đang được tiếp nối bằng những hoạt động phù hợp với đời sống cộng đồng. Không gian di sản được gìn giữ, những câu chuyện về các bậc đại khoa được kể lại qua nhiều hình thức, giúp thế hệ trẻ có thêm cơ hội tìm hiểu và trải nghiệm lịch sử tại những di tích gắn với nhân vật được phụng thờ.