Giới phân tích đánh giá thế nào về lựa chọn tân Lãnh tụ Tối cao của Iran?

Hội đồng Chuyên gia của Iran đã bầu ông Mojtaba Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao. Ảnh: palestinechronicle

Theo New York Times, Iran đã lựa chọn Mojtaba Khamenei, con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei, kế nhiệm vị trí lãnh đạo tối cao của đất nước - theo tuyên bố của các giáo sĩ cấp cao được truyền thông nhà nước công bố vào sáng sớm 9/3 theo giờ địa phương. Quyết định này được xem là dấu hiệu cho thấy sự tiếp nối của đường lối thần quyền cứng rắn, trong bối cảnh các cuộc không kích của Mỹ và Israel tiếp tục nhằm vào Iran.

Tuy vậy, ngay cả tại Iran, Mojtaba Khamenei vẫn là một nhân vật khá bí ẩn.

Ông là con trai của lãnh tụ tối cao vừa thiệt mạng và từ lâu được cho là có ảnh hưởng đáng kể trong “hậu trường quyền lực”, nơi ông tham gia điều phối các hoạt động quân sự và tình báo tại văn phòng của cha. Mojtaba được biết đến là người có quan hệ rất gần gũi với lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - lực lượng quyền lực bậc nhất tại Iran – và được xem là ứng viên được lực lượng này ủng hộ cho vị trí kế nhiệm.

"Lựa chọn khôn ngoan nhất lúc này"

Khác với cha mình, Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, hiện đã mang đầy đủ học vị tôn giáo với danh xưng ayatollah khi bước lên vị trí lãnh đạo. Ông từng giảng dạy nhiều lớp học thần học Shiite thu hút đông đảo học viên.

Tuy nhiên, tính cách cũng như quan điểm chính trị của ông ngoài vòng tròn thân cận của cha vẫn hầu như chưa được biết đến. Mojtaba hiếm khi phát biểu hoặc xuất hiện trước công chúng. Và giờ đây, ông không chỉ trở thành nhà lãnh đạo tôn giáo – chính trị cao nhất của Iran, mà còn giữ vai trò tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.

Theo Vali R. Nasr, chuyên gia về Iran và Hồi giáo Shiite tại Đại học Johns Hopkins, việc lựa chọn ông Mojtaba Khamenei vừa gây bất ngờ vừa mang nhiều ý nghĩa.

“Việc chọn Mojtaba là lựa chọn cho sự tiếp nối đường lối của cha ông, đồng thời ông cũng sẵn sàng hơn những ứng viên khác trong việc nhanh chóng củng cố quyền lực và kiểm soát hệ thống”, chuyên gia Nasr nhận định. Ông cho biết Mojtaba từng được xem là người kế nhiệm tiềm năng trong thời gian dài, nhưng khoảng hai năm gần đây ông dường như ít xuất hiện trên chính trường.

Theo ba quan chức Iran cấp cao am hiểu quá trình lựa chọn, cố lãnh tụ Ali Khamenei từng nói với các cố vấn thân cận rằng ông không muốn con trai kế nhiệm, vì lo ngại vị trí lãnh tụ tối cao sẽ trở thành một dạng quyền lực cha truyền con nối.

Cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 từng lật đổ chế độ quân chủ tại Iran với lời hứa chấm dứt mô hình quyền lực cha truyền con nối và trao quyền lại cho nhân dân.

Tuy nhiên, việc ông Mojtaba được chọn cho thấy các nhóm quyền lực tại Iran – từ giới giáo sĩ cấp cao, lực lượng Vệ binh Cách mạng đến những chính trị gia có ảnh hưởng như Ali Larijani, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia – đã đoàn kết trong bối cảnh đất nước đối mặt khủng hoảng và chiến tranh.

Larijani, một chính trị gia kỳ cựu theo đường lối thực dụng, hiện đang đóng vai trò nổi bật trong việc điều hành đất nước và là đồng minh lâu năm của Mojtaba Khamenei. Cả hai đều có ảnh hưởng trong giới quân đội Iran.

Ban đầu được thành lập như một lực lượng ý thức hệ nhằm bảo vệ nền Cộng hòa Hồi giáo, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo sau đó đã phát triển thành một thế lực chính trị, quân sự và kinh tế lớn. Hiện lực lượng này đang chỉ đạo các đợt phóng tên lửa đạn đạo và thiết bị bay không người lái nhằm vào Israel, các nước Arab Vùng Vịnh và các căn cứ cũng như đại sứ quán Mỹ trong khu vực, trong khi các cuộc không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel vẫn tiếp diễn.

Mojtaba Khamenei được lựa chọn bởi Hội đồng Chuyên gia, gồm 88 giáo sĩ Shiite cấp cao chịu trách nhiệm bầu chọn lãnh tụ tối cao.

Ngay khi hội đồng đang thảo luận lựa chọn vào hôm 3/3, Israel đã tiến hành không kích một tòa nhà tại Qom, trung tâm tôn giáo quan trọng của Hồi giáo Shiite, nơi hội đồng thường họp để bỏ phiếu. Tuy nhiên, theo hãng tin Fars – cơ quan có liên hệ với Vệ binh Cách mạng – tòa nhà này khi đó không có người, và các giáo sĩ đã tiến hành họp trực tuyến vì lý do an ninh.

Trong các cuộc thảo luận, phần lớn giáo sĩ trong hội đồng ủng hộ việc bổ nhiệm Mojtaba, cho rằng ông có đủ năng lực để lãnh đạo đất nước trong giai đoạn khó khăn hiện nay.

“Mojtaba là lựa chọn khôn ngoan nhất lúc này vì ông hiểu rõ cách vận hành và phối hợp bộ máy an ninh – quân sự”, nhà phân tích Mehdi Rahmati tại Tehran nhận định.

Tuy vậy, ông Rahmati cũng thừa nhận quyết định này có thể khiến xã hội Iran thêm chia rẽ.

“Một bộ phận công chúng chắc chắn sẽ phản ứng tiêu cực và mạnh mẽ với quyết định này, và điều đó có thể gây ra phản ứng ngược”, ông nói.

Dưới thời Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao có quyền quyết định cuối cùng đối với các vấn đề quan trọng của quốc gia. Ông tỏ ra ít linh hoạt với cải cách trong nước và không nhượng bộ nhiều trong các cuộc đàm phán hạt nhân với Mỹ. Ông cũng bị cáo buộc ra lệnh đàn áp các cuộc biểu tình trên toàn quốc hồi tháng 1.

Theo chính phủ Iran, kể từ khi chiến tranh nổ ra, các cuộc không kích của Mỹ và Israel không chỉ khiến Ali Khamenei thiệt mạng mà còn giết chết vợ ông Zahra Adel, mẹ ông là Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh và một người con trai.

Phong cách của Mohammed bin Salman?

Trong số các ứng viên từng được xem xét cho vị trí lãnh tụ tối cao còn có Alireza Arafi, một giáo sĩ và học giả luật Hồi giáo, và Hassan Khomeini, cháu nội của lãnh tụ cách mạng Ruhollah Khomeini.

Cả hai đều được xem là có xu hướng ôn hòa hơn, trong đó Hassan Khomeini có quan hệ gần gũi với phe cải cách tại Iran.

Một số nhà phân tích cho rằng Mojtaba Khamenei có thể theo đuổi đường lối cải cách hơn so với cha mình. Họ lập luận rằng ông thuộc thế hệ giáo sĩ trẻ và thực dụng hơn, đồng thời dòng dõi gia đình có thể giúp ông giảm bớt sức ép từ các phe bảo thủ.

Chính trị gia Abdolreza Davari, người có quan hệ gần gũi với Mojtaba, thậm chí cho rằng nếu lên nắm quyền, ông có thể trở thành một nhà lãnh đạo theo phong cách của Mohammed bin Salman tại Saudi Arabia – người đã thúc đẩy một số cải cách xã hội.

“Nếu có ai có thể hướng tới việc giảm căng thẳng với Mỹ, thì đó là ông ấy”, ông Davari nói. “Những người khác sẽ vấp phải sự phản đối từ tầng lớp cầm quyền và phe bảo thủ”.

Tuy nhiên, cách Washington nhìn nhận Mojtaba Khamenei vẫn còn là dấu hỏi.

Trong một cuộc họp báo tại Washington hôm 3/3, Tổng thống Donald Trump cho biết nhiều nhân vật mà chính quyền Mỹ từng xem là ứng viên lãnh đạo Iran đã thiệt mạng kể từ khi xung đột bùng phát. “Chẳng mấy chốc chúng ta sẽ không còn biết ai nữa”, ông nói.

Khi được hỏi về kịch bản tồi tệ nhất tại Iran, ông Trump trả lời: “Có lẽ điều tệ nhất là chúng ta làm tất cả những việc này, và rồi có người lên nắm quyền cũng tệ như người trước đó. Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra".

Và mới đây nhất, sau khi Iran bầu lãnh tụ mới, Tổng thống Mỹ nói rằng Lãnh tụ Tối cao mới của Iran “sẽ không tồn tại lâu” nếu các lãnh đạo Iran không có được sự chấp thuận của ông.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc (Theo New York Times)