Giới thiệu truyền thống hiếu học Sơn Tây qua di sản Quốc Tử Giám Thăng Long

Trưng bày do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây (Hà Nội) tổ chức nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026), ngày Nhà giáo Việt Nam (20.11), Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23.11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11).

Không gian trưng bày tại Văn Miếu Sơn Tây

Trưng bày nhằm quảng bá, tôn vinh các giá trị di sản văn hóa của Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đồng thời làm nổi bật truyền thống hiếu học, khoa bảng của vùng đất Sơn Tây.

Là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, trong hơn 700 năm tồn tại, Quốc Tử Giám Thăng Long đã quy tụ nhiều danh sư có tâm, có tài như Tư nghiệp Chu Văn An, Tế tửu Nguyễn Trực, Tế tửu Phùng Khắc Khoan, Tư nghiệp Nguyễn Bá Lân… Qua nhiều thế hệ, nơi đây đã đào tạo, bồi dưỡng hàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài, góp phần khẳng định vị trí đặc biệt của Quốc Tử Giám trong lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời trung đại.

Gắn với lịch sử hình thành, phát triển của Văn Miếu - Quốc Tử Giám là những dấu ấn của các vị vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và nhà giáo Chu Văn An. Đặc biệt, di tích hiện còn lưu giữ 82 bia Tiến sĩ triều Lê - Mạc, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới.

Không gian trưng bày tại Văn Miếu Sơn Tây

Những tấm bia khắc tên các nhà khoa bảng từ năm 1442 đến năm 1779 không chỉ là nguồn sử liệu quý về giáo dục, khoa cử mà còn là “pho sử đá” phản ánh truyền thống trọng dụng nhân tài của dân tộc.

Từ câu chuyện về Quốc Tử Giám Thăng Long, trưng bày tiếp tục đưa công chúng tìm hiểu truyền thống khoa bảng của Sơn Tây, vùng đất thuộc xứ Đoài. Theo phạm vi địa danh Sơn Tây được xác định trên bản đồ năm 1909 và năm 1940, vùng đất này có 70 người đỗ đại khoa, trong đó 40 người đỗ Tiến sĩ được khắc tên trên bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Đáng chú ý, nhiều nhà khoa bảng người Sơn Tây từng đảm nhiệm công việc giảng dạy, quản lý tại Quốc Tử Giám như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Bá Lân, Phan Cận, Nguyễn Quý Hiển. Bên cạnh đó là những Giám sinh người Sơn Tây từng học tập tại trường Quốc học này, tiêu biểu như Nguyễn Thì Lượng, Phan Nhuệ…

Hệ thống giáo dục Sơn Tây thời quân chủ cũng được giới thiệu với sự hiện diện của cả trường công và trường tư. Bên cạnh các trường công từ cấp tỉnh đến huyện, nhiều nhà Nho, người đỗ đạt như Nguyễn Trực, Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh… đã mở lớp dạy học tại các làng xã, góp phần phổ biến chữ nghĩa, truyền dạy kinh sách và duy trì việc học trong cộng đồng.

Trải nghiệm tại Văn Miếu Sơn Tây

Truyền thống hiếu học của Sơn Tây còn được bồi đắp qua những dòng họ có nhiều thế hệ khoa bảng như họ Phan Huy ở Sài Sơn, họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng, họ Đỗ ở Hương Ngải. Trong đó, dòng họ Phan Huy ở Sài Sơn nổi tiếng về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng, sản sinh nhiều danh nhân như Giang Văn Minh, Kiều Phú, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Nham...

Đặc biệt, Nguyễn Nham là người từng soạn văn bia Đề danh Tiến sĩ cho các khoa thi năm 1664, 1680, 1694 và 1710.

Ngày nay, những dấu tích của truyền thống Nho học trên vùng đất Sơn Tây vẫn được lưu giữ qua hệ thống di tích như Văn miếu Sơn Tây, Văn chỉ Đông Sàng, Thế Trụ, Hương Ngải, Phùng Xá… Đây là những địa chỉ văn hóa có ý nghĩa trong việc bảo tồn, phát huy truyền thống hiếu học và tinh thần tôn sư trọng đạo của địa phương.

Mô hình thu nhỏ của Văn Miếu Sơn Tây

Trải nghiệm tại không gian Văn Miếu Sơn Tây

Thông qua hệ thống tư liệu, hình ảnh và nội dung trưng bày, chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076 - 2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” góp phần làm rõ mối liên hệ giữa trung tâm giáo dục lớn của quốc gia với hoạt động giáo dục ở địa phương trong lịch sử.

Qua đó, công chúng có thêm góc nhìn về sự lan tỏa của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài từ kinh thành Thăng Long đến vùng đất xứ Đoài, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.