Giới trẻ 'đánh thức' di sản qua trải nghiệm làm tranh mộc bản dân gian giữa lòng cố đô

Văn hóa tranh mộc bản từ lâu đã trở thành một phần hồn cốt của mỹ thuật dân gian Việt Nam. Đây là kỹ thuật dùng các bản gỗ được chạm khắc tinh xảo để in hình lên giấy, tạo nên những tác phẩm vừa mang tính nghệ thuật, vừa phục vụ đời sống tâm linh và sinh hoạt của người dân.

Từ phương Bắc với tranh Hàng Trống thanh tao, nét vẽ mảnh mai, đến tranh Đông Hồ mộc mạc, đậm đà phong vị làng quê Kinh Bắc và xuôi về miền Trung với tranh Làng Sình (Huế) rực rỡ sắc màu đồ thế. Mỗi dòng tranh là một kho tàng biểu tượng, ẩn chứa triết lý nhân sinh và khát vọng về một cuộc sống bình an, no đủ của cha ông ta. Trải qua thăng trầm, những bản khắc gỗ (mộc bản) ấy không còn là những công cụ lao động vô tri, mà đã trở thành di sản quý giá, đang đợi những bàn tay trẻ kế thừa và nâng niu.

Tranh mộc bản được trưng bày tại 25 Lê Lợi, TP. Huế (Ảnh: Lệ Quyên)

Những bản gỗ mít (mộc bản) dân gian (Ảnh: Lệ Quyên)

Khi người trẻ làm "nghệ nhân"

Nằm ngay bên bờ sông Hương thơ mộng, phòng trưng bày tranh mộc bản tại Bảo tàng Văn hóa Huế (25 Lê Lợi) là một điểm hẹn văn hóa đặc biệt. Bước vào đây, mùi mực tàu nồng nàn quyện cùng mùi gỗ mít, gỗ thị từ các bản khắc xưa cũ ngay lập tức đưa người ta rời xa cái ồn ào của phố thị.

Không gian tại phòng trưng bày tranh mộc bản giữa lòng cố đô (Ảnh: Lệ Quyên)

Tại đây, chúng ta không chỉ được chiêm ngưỡng những dòng tranh mộc bản dân gian, mà điều thú vị nhất chính là hoạt động trải nghiệm thực tế. Ở đây, khoảng cách giữa hiện vật và con người bị xóa bỏ; tranh mộc bản không còn nằm xa xăm sau lớp tủ kính mà hiện diện ngay trên bàn tay người trải nghiệm. Các bạn trẻ được trực tiếp hóa thân thành những "nghệ nhân tập sự", bắt đầu hành trình khám phá di sản từ những bước thô sơ nhất cho đến khi hoàn thiện một tác phẩm mang dấu ấn cá nhân.

Quy trình in tranh bắt đầu từ công đoạn thấm mực đầy hào hứng. Các bạn trẻ được hướng dẫn cách dùng cọ thấm mực đen đều tay

Sau đó nhẹ nhàng phủ một lớp mực mỏng nhưng sắc nét lên bề mặt bản khắc gỗ mít. Việc điều phối lực tay sao cho mực không quá bết mà vẫn đủ phủ kín các đường nét tinh vi trên gỗ là bài học đầu tiên về sự kiên nhẫn.

Sau khi đặt tờ giấy dó thật phẳng phiu lên mặt mộc bản, người trải nghiệm dùng con lăn nhẹ nhàng vuốt đều khắp mặt giấy.

Khoảnh khắc kỳ diệu nhất chính là lúc từ từ nhấc tờ giấy lên: những đường nét đen bóng, sắc sảo dần hiện hình trên nền giấy.

Cuối cùng là công đoạn điểm màu - nơi sự sáng tạo của các bạn trẻ thực sự bùng nổ. Sau khi phần khung đen đã khô, các bạn có thể tự tay tô điểm cho bức tranh theo ý thích.

"Mình thấy đây là một hoạt động cực kỳ thú vị và ý nghĩa. Trước đây mình chỉ biết về tranh mộc bản qua sách vở, cảm giác nó khá xa xôi và khó hình dung. Nhưng khi trực tiếp cầm bản khắc, tự tay lăn mực và áp giấy, mình mới hiểu thêm rất nhiều về nét đẹp của dòng tranh này. Mỗi đường nét khắc trên gỗ không chỉ là hình ảnh, mà là cả một câu chuyện văn hóa của cha ông được lưu giữ lại." Bạn Thanh Tùng (28 tuổi, Thanh Hóa) chia sẻ trong khi đang tự tay hoàn thiện tác phẩm của mình.

Các bạn trẻ có những trải nghiệm thú vị khi tự tay làm tranh mộc bản của riêng mình (Ảnh: Tranh mộc bản dân gian)

Sứ mệnh "đánh thức" di sản trong lòng thành phố

Mục đích cốt lõi của những buổi workshop trải nghiệm tranh mộc bản không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu một loại hình nghệ thuật dân gian đơn thuần. Xa hơn thế, đây là nỗ lực đưa di sản ra khỏi những tủ kính trưng bày khô khan để chúng thực sự "sống" và tương tác trực tiếp với công chúng hiện đại. Thông qua việc tự tay in tranh, mỗi khách tham quan, đặc biệt là các bạn trẻ, sẽ trở thành một mắt xích trong quy trình bảo tồn, giúp những giá trị thẩm mỹ của cha ông không bị đứt gãy trước sức ép của thời gian.

Những "tác phẩm" đang được treo ngoài trời để chờ khô mực (Ảnh: Lệ Quyên)

Chia sẻ về tâm huyết của đội ngũ vận hành, bạn Thanh Vân, nhân viên tại phòng trưng bày, cho biết: "Chúng mình tổ chức workshop với mong muốn tạo ra một không gian văn hóa cởi mở, nơi mà bất kỳ ai cũng có thể đến để 'chạm' vào truyền thống một cách tự nhiên nhất. Nhiều bạn trẻ lúc đầu đến chỉ vì tò mò, nhưng sau khi tự tay in được bức tranh hoàn chỉnh, các bạn đều rất ngạc nhiên và thích thú. Nhìn thấy niềm vui và sự trân trọng của người trẻ dành cho những bản khắc gỗ xưa cũ, mình tin rằng tranh mộc bản sẽ không bao giờ lỗi thời nếu chúng ta biết cách kết nối nó với hơi thở của thời đại."

TRẢI NGHIỆM LÀM TRANH MỘC BẢN DÂN GIAN

Theo Thanh Vân, việc duy trì những hoạt động trải nghiệm này còn là cách để khẳng định vị thế của mỹ thuật dân gian Việt Nam trong lòng người trẻ. Khi họ hiểu được cái hay, cái đẹp và sự tỉ mỉ phía sau mỗi đường khắc, họ sẽ chính là những "đại sứ văn hóa" tự nguyện, mang vẻ đẹp của mộc bản lan tỏa xa hơn trong cộng đồng và trên các nền tảng mạng xã hội.