Đặc sắc bia ký Champa

Trên địa bàn tỉnh hiện nay vẫn lưu giữ nhiều bia đá cổ, đặc biệt là những bia đá của văn hóa Champa. Đây chính là những cổ vật vô giá, phần nào giúp hậu thế giải mã những thăng trầm lịch sử, hiểu biết hơn quá trình phát triển văn hóa, con người xứ Trầm Hương.

Lưu giữ giá trị lịch sử, văn hóa

Đến thăm Bảo tàng tỉnh (cơ sở 1, số 16, đường Trần Phú, phường Nha Trang), chúng tôi được chiêm ngưỡng những tấm bia đá cổ như: Bia Cam Thịnh Đông 1; bia Cam Thịnh Đông 2... Đây là những tấm bia nguyên bản có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XV, được phát hiện ở di tích khảo cổ cấp quốc gia Hòa Diêm tại thôn Hòa Diêm (xã Nam Cam Ranh) vào năm 1997. Hai tấm bia này được giữ gìn khá nguyên vẹn. Bia Cam Thịnh Đông 1 có kích thước 1m x 0,9m, bề mặt khắc chữ Sanskrit; bia Cam Thịnh Đông 2 dài 1,68m, có 2 dòng chữ Sanskrit. Nội dung trên hai tấm bia thông tin về vị vua Vīrabhadravarmadeva trị vì vương quốc Champa từ năm 1441 đến khoảng năm 1444 hoặc 1446. Tuy nhiên, nội dung chi tiết vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu.

Nhân viên Bảo tàng tỉnh thực hiện in chữ từ bia ký Champa đang được lưu giữ tại đơn vị.

Ngoài ra, cơ sở 2 Bảo tàng tỉnh (số 62, đường 16 tháng 4, phường Phan Rang) cũng lưu giữ 2 tấm bia đá nguyên bản là bia Hòa Lai và bia Phước Thiện. Bia Hòa Lai được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào ngày 31-12-2020. Tấm bia này có niên đại từ thế kỷ VIII đến thế kỷ IX, được phát hiện vào năm 2006, tại di tích quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai (xã Thuận Bắc). Bia có chất liệu đá sa thạch, hình chữ nhật, cao 1,08m, rộng 0,6m. Mặt trước bia được khắc 20 dòng, mặt sau khắc 15 dòng chữ Sanskrit, có nội dung về lịch sử, vùng đất, các tập quán của người Chăm. Bia Hòa Lai là tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo, tác phẩm văn học - văn bản cổ phản ánh đời sống kinh tế - xã hội, giá trị nhân văn, thẩm mỹ tiêu biểu của nền văn hóa Chăm.

Còn bia Phước Thiện được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào ngày 18-1-2024. Bia có niên đại thế kỷ VIII, được phát hiện vào năm 1992, tại xã Phước Hậu. Bia có hình dạng lá bồ đề, được làm bằng đá sa thạch, có chiều cao 0,93m, rộng 0,44m. Mỗi mặt của bia được khắc 12 dòng chữ Sanskrit, có nội dung về đời sống tín ngưỡng của người Chăm trong việc tôn thờ các vị thần của Ấn Độ giáo như: Brahma, Vishnu, Shiva.

Tư liệu quý cần được phát huy

Ngoài các bia đá đang được Bảo tàng tỉnh lưu giữ, trên địa bàn tỉnh còn có nhiều văn bia cổ của đồng bào Chăm. Tại phường Hòa Thắng, Bia Lệ Cam 1 - Hòn đá chữ, gần Khu du lịch Suối Hoa Lan, có niên đại khoảng thế kỷ thứ VII, nội dung bia ghi lại nghi lễ của một vị vua người Chăm, được phát hiện năm 1996; bia Lệ Cam 2 - động Hoa Lan, có niên đại khoảng thế kỷ thứ X, khắc 2 dòng chữ Sanskrit với nội dung về việc tu bổ hang. Hệ thống văn bia cổ còn có bia Đá Nẻ tại thôn Chung Mỹ (xã Ninh Phước), niên đại thế kỷ XII, khắc 17 dòng chữ Sanskrit nhắc đến tên các vị vua Champa, được phát hiện vào thế kỷ XIX; bia Cà Đú (xã Ninh Hải), có niên đại thế kỷ XIII, được phát hiện vào thế kỷ XIX, nội dung bia ghi lại sự kiện lên ngôi của một vị vua người Chăm. Bên cạnh đó, bia ở chùa Linh Sơn (phường Đô Vinh), có niên đại thế kỷ XI, nội dung trên bia ca ngợi công đức của một vị vua người Chăm, được phát hiện năm 2003; bia Hòn Đỏ có niên đại thế kỷ XI, được phát hiện trước năm 1975 gần ngôi đền của người Chăm ở thôn Mỹ Hiệp (xã Vĩnh Hải), nội dung bia ca ngợi công đức một vị vua và nghi lễ, đời sống lúc bấy giờ. Ngoài ra, tại di tích quốc gia đặc biệt Tháp Pô Klong Garai, di tích quốc gia Tháp Pô Rômê và một số địa điểm khác cũng xuất hiện những tấm bia đá hoặc tảng đá có khắc chữ Sanskrit.

Tảng đá có khắc chữ Sanskrit trong khuôn viên di tích quốc gia đặc biệt Tháp Pô Klong Garai.

Theo ông Nguyễn Thanh Phong - Giám đốc Bảo tàng tỉnh, các bia cổ của đồng bào Chăm đang lưu giữ tại đơn vị được bảo quản tốt và trưng bày, giới thiệu cho khách tham quan, đồng thời phục vụ mục đích nghiên cứu của các nhà khoa học. Đơn cử, từ ngày 1 đến 4-4, Bảo tàng tỉnh đã hỗ trợ đoàn nghiên cứu của Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Huế và Đoàn Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) của Pháp đến nghiên cứu các bia ký Champa. Kết quả nghiên cứu của đoàn sẽ góp phần giúp Bảo tàng tỉnh có thêm cơ sở tham khảo, bổ sung nguồn tư liệu.

Hệ thống bia ký cổ Champa trên địa bàn tỉnh là "kho tàng ký ức" vô giá, chứa nhiều thông tin quan trọng về lịch sử, tôn giáo, chính trị và ngôn ngữ. Để gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa, lịch sử này, cơ quan chức năng cần tiếp tục nghiên cứu, giải mã các nội dung văn bia để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đời sống, xã hội, phong tục, tập quán, tư tưởng triết học của người Chăm xưa. Cùng với việc nghiên cứu, cần quan tâm đầu tư thực hiện các dự án số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu về bia ký để tạo điều kiện cho các học giả trong và ngoài nước tiếp cận dễ dàng hơn. Ngành Văn hóa và ngành Giáo dục của tỉnh cần phối hợp tổ chức các buổi ngoại khóa cho học sinh, sinh viên học tập, tìm hiểu về bia ký nhằm khơi dậy niềm yêu thích tìm hiểu, khám phá lịch sử, văn hóa của giới trẻ. Hệ thống bia ký cổ của người Chăm cũng là một trong những yếu tố làm phong phú sản phẩm du lịch, mang đến những trải nghiệm thú vị cho du khách đến tìm hiểu, khám phá vùng đất, văn hóa, con người Khánh Hòa.