Giống ngựa trứ danh nổi tiếng nhất thế giới có những đặc điểm khác biệt đến khó tin

Giống ngựa nổi tiếng về sức mạnh và sự thanh lịch

Năm 2024 trong chuyến thăm tới Triều tiên, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã trao tặng Nhà lãnh đạo Kim Jong Un 24 con ngựa quý (và nhận lại món quà "quốc khuyển"). Đó là giống Orlov Trotter (Ngựa chạy nước kiệu Orlov, hoặc Ngựa chạy nước kiệu Orloff).

Ngựa Orlov Trotter là một giống ngựa lịch sử của Nga, nổi tiếng với tốc độ, sức bền vượt trội và dáng chạy nhanh đặc trưng, được phát triển vào cuối thế kỷ 18 bởi Bá tước Alexei Orlov (nước Nga). Chúng nổi tiếng với vẻ ngoài thanh lịch, thông minh và đa năng (cưỡi, kéo), rất chịu làm việc, hiền lành, trung thành với chủ. Những con ngựa này chủ yếu có màu xám nhưng cũng có màu nâu đỏ, đen, nâu hạt dẻ, trắng.

Bá tước Orlov, chủ trang trại ngựa giống Khrenovskoy của ông, muốn tạo ra những con ngựa kéo xe phù hợp với khí hậu khắc nghiệt và đường sá kém phát triển của Nga lúc đó, với sức bền cần cho những chuyến đi dài. Nhưng tiêu chuẩn mỹ thuật cũng phải có: dáng đi, chạy, nhảy và đặc biệt là thể hiện trong thao tác chạy nước kiệu cần đẹp, to cao, thanh lịch "tương xứng" với địa vị quý tộc của ông. Vào thời điểm đó, ở Nga không có giống ngựa chạy nước kiệu nào.

Orlov Trotter – giống ngựa trứ danh của Nga.

Và ông đã chọn được nguyên liệu: ngựa đực giống Ả Rập – vốn nổi tiếng về sức mạnh, đẹp, và thanh lịch; ngựa cái là những giống ngựa châu Âu (Đan Mạch, Hà Lan, Mecklenburg (ở vùng Miền Bắc nước Đức bây giờ) có nhiều đặc điểm quý đặc biệt là thích nghi ở xứ lạnh.

Để tạo nhanh "giống ngựa trong mơ", khoảng 3 nghìn con ngựa từ Ả Rập, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ, Caucasus, Ba Lan, Ý, Tây Ban Nha, Hà Lan, Đức, Anh và Đan Mạch đã được nhập về

Công việc lai tạo bắt đầu từ những năm 1770, mãi đến 1784 một con ngựa đực màu xám được đặt tên là Bars I đã được sinh ra. Bars I là một con ngựa to lớn, khỏe mạnh, nhanh nhẹn với cấu tạo cơ thể tuyệt vời và bước chạy nhanh. Nó đã truyền những đặc điểm này cho thể hệ con cháu. Và từ đó hai con ngựa con tốt nhất được chọn ra, để tiếp tục phát triển giống ngựa. Tất cả những con ngựa Orlov Trotter hiện đại đều có thể truy nguồn gốc từ một trong hai con ngựa đực này. Như vậy con đực Ả Rập Smetanka và hậu duệ Bars I đã tạo thành dòng dõi nền tảng duy nhất cho tất cả các giống ngựa Orlov Trotter.

Orlov Trotter là những con ngựa không chỉ cao lớn với chiều cao trung bình là 163cm và chắc khỏe hơn hầu hết các giống ngựa chạy nước kiệu khác thời đó. Giống ngựa này có đặc điểm là đầu to, mắt to, đầy biểu cảm, cổ dài và cao như cổ thiên nga, vai nổi bật và mông rộng. Ngực sâu và rộng, thân hình vạm vỡ, xương sườn nở nang, vai dốc và lưng dài. Giống ngựa này có đôi chân thẳng, vuông vức với các khớp và gân rõ ràng. Nhìn chung, ngựa Orlov Trotter trông cân đối và thanh lịch, với vóc dáng nhẹ nhàng nhưng mạnh mẽ.

Màu xám là màu lông phổ biến nhất, mặc dù cũng có màu đen, nâu đỏ, hạt dẻ, màu trắng. Các chương trình nhân giống nền tảng ưu tiên tạo ra những con ngựa có bộ lông màu xám, đây vẫn là màu lông phổ biến nhất trong giống ngựa này.

Những con ngựa này thường lớn hơn các giống ngựa kéo xe khác nhưng vẫn có cấu tạo đặc trưng của ngựa kéo xe. Cấu tạo này cho phép ngựa Orlov Trotter chạy nước kiệu với tốc độ và sức bền.

Những chú ngựa thông minh và tràn đầy tình cảm

Ngựa Orlov Trotter nổi tiếng với trí thông minh và thân thiện. Chúng là những con ngựa trung thành và nhạy cảm, phát triển mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với chủ nhân của mình. Nhiều huấn luyện viên cũng nhận thấy những con ngựa này học nhanh và có đạo đức "sẵn sàng làm việc".

Mặc dù hầu hết ngựa Orlov Trotter đều là những con ngựa hào phóng với ý chí mạnh mẽ muốn làm hài lòng người cưỡi ở mọi trình độ, nhưng tính cách có thể khác nhau giữa các cá thể. Người cưỡi ngựa mới bắt đầu nên có sự hướng dẫn của chuyên gia để đảm bảo họ không vô tình củng cố những hành vi không mong muốn ở những con ngựa thông minh này.

Tốc độ chạy có thể đạt tốc độ lên đến 52 km/h, rất phù hợp cho các cuộc đua, kéo xe. Ngoài để đua, chúng còn được sử dụng để cưỡi giải trí, cày kéo.

Ngựa Orlov Trotter nổi tiếng với trí thông minh và thân thiện.

Đua xe trượt tuyết ba con (troika) của Nga đã trở nên phổ biến như một thú vui hiện đại nhằm tôn vinh các truyền thống lịch sử. Những cuộc đua này thường sử dụng xe trượt tuyết do ngựa Orlov Trotter kéo trên tuyết vào mùa đông.

Tài năng của ngựa Orlov Trotter rất phù hợp với việc lái xe ngựa cạnh tranh. Nhưng hầu hết chủ sở hữu sử dụng ngựa Orlov để cưỡi và lái xe ngựa giải trí. Các bộ môn cưỡi ngựa phổ biến dành cho những con ngựa này bao gồm đua sức bền, nhảy và cưỡi ngựa nghệ thuật (dressage).

Ngựa Orlov Trotter và các giống lai của chúng cũng đã đạt được thành tích cao trong môn thể thao cưỡi ngựa quốc tế. Balagur, một con ngựa đực giống Orlov Trotter từng có sự nghiệp đáng khen trong xiếc và lực lượng cảnh sát cưỡi ngựa. Chúng đã tham gia Thế vận hội Olympic năm 2004 và 2008 ở môn cưỡi ngựa biểu diễn.

Từ những năm 1830 trở đi, ngựa Orlov Trotter lan rộng khắp nước Nga và nhanh chóng trở thành giống ngựa kéo xe được ưa chuộng cho cả vận chuyển và đua. Lịch sử sử dụng chủ yếu tập trung vào việc điều khiển xe ngựa một cách trang nhã và các cuộc đua chạy nước kiệu, sau này bị thay thế bởi giống ngựa Standardbred nhanh hơn.

Tất cả ngựa Orlov Trotter đều có thể truy nguồn gốc tổ tiên của chúng đến Smetanka, một con ngựa đực Ả Rập thuần chủng màu xám mà Bá tước Orlov đã mua ở Thổ Nhĩ Kỳ để làm giống tại trại ngựa của mình. Hồ sơ nhân giống mô tả Smetanka là một con ngựa to lớn, lưng dài với dáng chạy nước kiệu phóng khoáng.

Sau cái chết bất ngờ của Smetanka một năm sau khi Bá tước Orlov mua nó, một cuộc khám nghiệm tử thi cho thấy nó có thêm một xương sườn chịu trách nhiệm cho hình dạng độc đáo của nó.

Mặc dù sự nghiệp nhân giống ngắn ngủi tại trại ngựa, Smetanka đã sinh ra một số con cái có ảnh hưởng. Một phép lai giữa ngựa Ả Rập và ngựa cái Đan Mạch Isabelline đã tạo ra con ngựa đực Polkan vào năm 1778.

Polkan là cha của Bars I, con ngựa Orlov Trotter đầu tiên. Sinh ra vào năm 1784 từ một con ngựa cái màu xám của Hà Lan, Bars I cao hơn hầu hết các con ngựa Nga và nổi tiếng với bước chạy nhanh và vẻ đẹp của nó. Bá tước Orlov đã cho Bars I và các con trai của nó phối giống với đàn ngựa cái lớn của mình để tiếp tục cải thiện giống ngựa.

Đua xe trượt tuyết ba con (troika) của Nga đã trở nên phổ biến như một thú vui hiện đại nhằm tôn vinh các truyền thống lịch sử.

Chương trình nhân giống ban đầu của Bá tước Orlov tại trại ngựa Khrenovsky nhằm mục đích tạo ra những con ngựa khỏe mạnh, dẻo dai với thể chất phù hợp để sống sót trong khí hậu địa phương. Ngựa chạy nước kiệu Orlov được lai tạo để có khả năng chạy nước kiệu, nhưng đàn giống cũng phải đáp ứng các tiêu chuẩn thẩm mỹ nghiêm ngặt.

Muzhik, một con ngựa chạy nước kiệu Orlov nổi tiếng bị thiến vì những mảng màu trắng mặc dù là con ngựa nhanh nhất trong trại, đã truyền cảm hứng cho tiểu thuyết Kholstomer của nhà văn nổi tiếng người Nga Leo Tolstoy.

Vẻ ngoài cao quý của giống ngựa này đã thu hút sự chú ý của các Sa hoàng và giới quý tộc Nga, nhưng Bá tước Orlov nổi tiếng chỉ bán những con ngựa thiến để bảo vệ đàn giống của mình. Quy tắc này tiếp tục sau khi ông qua đời, cho đến khi Hoàng gia Nga tiếp quản trại ngựa.

Những con ngựa to lớn, chăm chỉ này rất phổ biến như những con ngựa làm việc đa năng và những con ngựa kéo xe thanh lịch. Các tác phẩm nghệ thuật lịch sử thường miêu tả ngựa chạy nước kiệu Orlov trong một cỗ xe ba ngựa, một kiểu kéo xe truyền thống của Nga gồm ba con ngựa song song với con ngựa ở giữa trong một vòng cung.

Ngựa chạy nước kiệu Orlov cũng thống trị các cuộc đua kéo xe ở Nga trong suốt thế kỷ 19. Nhưng việc lai giống với giống ngựa Standardbred nhanh hơn để tạo ra giống ngựa Russian Trotter đã đe dọa sự tồn vong của giống ngựa này vào cuối những năm 1800.

Di sản của loài ngựa quý dùng để cải thiện các giống ngựa khác

Giống ngựa này được sử dụng để cải thiện các giống ngựa khác, bao gồm cả ngựa Don, và ảnh hưởng đến nhiều giống ngựa chạy nước kiệu ở châu Âu. Giống ngựa này đã ảnh hưởng đến hầu hết mọi giống ngựa khác ở Nga và được lai với ngựa Standardbred để tạo ra ngựa Russian Trotter

Ngựa Orlov Trotter nhìn chung khỏe mạnh và sống lâu, nhiều thành viên nổi tiếng của giống ngựa này có sự nghiệp thi đấu lâu dài đến tận cuối tuổi thiếu niên. Tuy nhiên, chúng dễ mắc phải các vấn đề sức khỏe tương tự như các giống ngựa đua kéo xe khác.

Một số nghiên cứu di truyền đã xem xét giống ngựa Orlov Trotter, đặc biệt tập trung vào tác động của việc lai giống và quy mô quần thể hạn chế đối với bộ gen của giống ngựa này.

Ngựa Orlov Trotter thuần chủng hiện được nuôi tại 15 trang trại giống: 12 ở Nga và 3 ở Ukraine.

Các cuộc khảo sát từ các quốc gia có trại giống ngựa Orlov Trotter cho thấy quần thể sinh sản có ít hơn 1.000 cá thể. Quần thể nhỏ như vậy có thể dẫn đến tăng mức độ cận huyết, gây ra những rủi ro tiềm tàng cho sức khỏe và sự đa dạng di truyền của giống ngựa này.

Điều thú vị là, một nghiên cứu đã phát hiện ra rằng ngựa Orlov Trotter lai có độ dị hợp tử (đa dạng di truyền) cao hơn đáng kể và hệ số cận huyết giảm so với những con ngựa thuần chủng. Hệ số cận huyết cao hơn có thể làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe trong quần thể sinh sản nhỏ, một hiện tượng được gọi là suy giảm do cận huyết.

Cần nghiên cứu thêm để xác định xem ngựa Orlov Trotter có dễ mắc các bệnh di truyền giống như tổ tiên ngựa Ả Rập của chúng hay không. Tuy nhiên, một nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về gen PSSM Loại 1 trong mẫu ngựa Orlov Trotter.

Ngựa Orlov Trotter tham gia đua xe ngựa kéo dễ mắc các vấn đề sức khỏe tương tự như các loại ngựa đua khác. Những vấn đề này bao gồm chấn thương thể thao, bệnh khớp và các bệnh về đường tiêu hóa.

Các chương trình huấn luyện cường độ cao có thể làm tăng sự hao mòn trên các khớp và hệ thống cơ xương của ngựa Orlov Trotter. Các nghiên cứu trên ngựa Standardbred cho thấy ngựa đua kéo xe có tỷ lệ chấn thương gân và dây chằng treo cao hơn so với ngựa đua Thoroughbred.

Các nghiên cứu khác đã tìm thấy loét dạ dày ở 52,5% ngựa đua kéo xe. Căng thẳng gia tăng và chế độ ăn nhiều năng lượng có thể góp phần làm tăng tỷ lệ loét dạ dày ở ngựa biểu diễn.

Đáng buồn thay, việc lai giống kết hợp với các cuộc Thế chiến, Cách mạng Nga và Nội chiến, cùng với sự suy thoái nông nghiệp trên diện rộng trong nước đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của giống ngựa Bá tước Orlov.

Từng được sử dụng trong đua ngựa kéo xe khắp nước Nga, giống ngựa này dần mất đi sự phổ biến sau sự nổi lên của giống ngựa Standardbred kém tinh tế hơn nhưng nhanh hơn. Tuy nhiên, ngựa Orlov không nhanh bằng ngựa Standardbred và thường tham gia các cuộc đua chỉ dành cho ngựa Orlov Trotter thuần chủng.

Ngành chăn nuôi ngựa Nga phải đối mặt với những thách thức đáng kể trong Nội chiến Nga và Thế chiến II. Số lượng ngựa tiếp tục giảm trong thời Liên Xô. Nhưng ngày nay, những cam kết mới nhằm bảo tồn giống ngựa Orlov Trotter đã giúp giống ngựa này phục hồi.

Ủy ban Quốc tế Bảo vệ Giống ngựa Orlov Trotter được thành lập năm 1997. Mặc dù ngựa Orlov Trotter thuần chủng rất hiếm ở Bắc Mỹ, nhưng một số hậu duệ lai của giống ngựa này đủ điều kiện đăng ký với Hiệp hội Ngựa Thể thao Orlov-Rostopchin.

Ngựa Orlov Trotter thuần chủng hiện được nuôi tại 15 trang trại giống: 12 ở Nga và 3 ở Ukraine. Các trại giống ở Nga có tổng cộng khoảng 800 con ngựa cái, ít hơn con số 1.000 con thường được coi là cần thiết để duy trì một giống ngựa. Số lượng hiện tại vẫn còn ít tại các trại giống ở Nga và Ukraina, việc bảo tồn được dẫn dắt bởi các chương trình của nhà nước.

Từng là giống ngựa kéo xe chủ đạo, hiện nay chúng được coi là giống ngựa quý hiếm, chủ yếu được nuôi để tham gia các cuộc đua chạy nước kiệu đặc biệt ở Nga và như một biểu tượng văn hóa.

GS.TS Võ Văn Sự