Giữ đất trước những đợt sóng dữ
Sạt lở bờ biển, bờ sông đang diễn biến ngày càng phức tạp, đe dọa trực tiếp đến đất đai, cơ sở hạ tầng và cuộc sống của hàng nghìn hộ dân. Trước áp lực ngày càng lớn từ thiên tai và hoạt động của con người, việc giữ đất không thể chỉ trông chờ vào những công trình kè chắn sóng, mà cần một chiến lược tổng thể, lâu dài và bền vững.

Biển xâm thực khiến một số khu vực ven biển tỉnh Cà Mau bị sạt lở nghiêm trọng. Ảnh: Bích Nguyên
Có nơi xói lở tới 80m/năm
Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ năm 2021 đến nay, cả nước ghi nhận 312 điểm xói lở trên 718km bờ biển. Trong đó, có 178 điểm với tổng chiều dài 407km, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thống đê điều, khu dân cư, cơ sở hạ tầng, gây mất đất và ảnh hưởng đến rừng ngập mặn. Đến nay, 161 điểm trên 313km đã được xử lý.
Thực tế đáng lo ngại là nhiều khu vực ven biển đang phải đối mặt với tình trạng mất cân bằng trầm tích ngày càng nghiêm trọng. Nguồn bùn cát từ thượng nguồn về hạ lưu suy giảm do tác động của các hồ chứa và hoạt động khai thác cát. Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, việc khai thác cát diễn ra trên hầu hết các tuyến sông chính thuộc hệ thống sông Hồng và sông Mê Kông. Riêng lượng bùn cát về Đồng bằng sông Cửu Long năm 2024 chỉ còn khoảng 40 triệu tấn/năm, giảm còn 50-60% so với năm 1980.
Quá trình mất cân bằng bùn cát do hồ chứa, khai thác cát cùng tác động của dòng chảy đã làm gia tăng xói lở bờ biển, nhất là vùng Đồng bằng sông Cửu Long, tại một số khu vực, tốc độ xói lở được ghi nhận lên tới 80m/năm.
Các hệ sinh thái tự nhiên ven biển cũng đang suy giảm. Từ năm 1943 đến nay, tổng diện tích rừng ngập mặn đã giảm hơn 234.000ha, tương đương 57,37%. Đây vốn là hệ sinh thái có vai trò quan trọng trong việc giảm sức mạnh của sóng, giữ đất, giữ phù sa và tạo điều kiện hình thành những vùng bồi tụ mới. Khi rừng ngập mặn bị thu hẹp, khả năng chống chịu tự nhiên của bờ biển cũng suy giảm, khiến đất đai dễ bị tổn thương hơn trước những đợt sóng lớn.
Bên cạnh đó, nước biển dâng, diễn biến bất thường của bão, cùng quá trình phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội ven biển và vùng hạ du cũng làm gia tăng áp lực lên đường bờ. Những đợt gió bão mạnh không chỉ gây sạt lở mà còn phá hủy các công trình phòng, chống sạt lở và tàn phá những dải rừng ngập mặn vốn có chức năng bảo vệ bờ biển. Các yếu tố tự nhiên và hoạt động của con người đan xen, tác động qua lại, khiến bài toán chống sạt lở ngày càng phức tạp.

Rừng ngập mặn được coi là tấm lá chắn tự nhiên ngăn sóng biển, giúp giảm nguy cơ xói lở bờ biển. Ảnh: Bích Nguyên
Không thể chỉ dựng kè để giữ đất
Từ năm 2020 đến nay, bằng nhiều nguồn vốn khác nhau, các tỉnh, thành phố trong vùng đã xây dựng 141 công trình phòng, chống sạt lở dài hơn 340km; trồng hơn 4.400ha rừng; di dời, sắp xếp ổn định chỗ ở cho 5.000 hộ dân tại các vùng thường xuyên ngập lũ, có nguy cơ sạt lở cao. Những công trình kè, tuyến đê và các dự án trồng rừng đã góp phần bảo vệ nhiều khu dân cư, cơ sở hạ tầng, hạn chế thiệt hại do thiên tai. Tuy nhiên, trước quy mô và tốc độ biến đổi của đường bờ, những nỗ lực này vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Hiện vẫn còn 35 điểm sạt lở đặc biệt nguy hiểm dài 119km chưa được xử lý.
Theo ông Nguyễn Trường Sơn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, xói lở bờ biển là vấn đề phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố tự nhiên và con người. Vì vậy, việc đánh giá đúng hiện trạng, xác định chính xác nguyên nhân và lựa chọn giải pháp phù hợp với đặc điểm từng khu vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Thực tế cho thấy, không phải cứ xây dựng thêm kè là có thể giải quyết triệt để tình trạng sạt lở. Một công trình bảo vệ bờ nếu không được tính toán trong tổng thể diễn biến dòng chảy và sự vận chuyển trầm tích có thể chỉ xử lý được một đoạn bờ, trong khi những khu vực lân cận vẫn tiếp tục chịu tác động. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ tư duy xử lý từng điểm sạt lở sang quản lý tổng thể, kết hợp hài hòa giữa công trình kỹ thuật, giải pháp dựa vào tự nhiên và quản lý các hoạt động có nguy cơ làm mất cân bằng bờ biển, bờ sông.

Thực tế cho thấy việc bảo vệ các bãi cát và hệ sinh thái ven biển sẽ giúp bảo vệ bờ biển, hạn chế xói lở. Ảnh: Bích Nguyên
Giữ bờ bằng giải pháp tổng thể và lâu dài
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng Đề án phòng, chống sụt lún đất, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2026-2035, trình Bộ Chính trị xin ý kiến chỉ đạo. Đồng thời, Bộ tăng cường phối hợp với các đối tác quốc tế, trong đó có Nhật Bản, nhằm nâng cao năng lực chống chịu thiên tai.
Theo các chuyên gia Nhật Bản, xói lở bờ biển xảy ra do sự mất cân bằng lượng trầm tích dọc theo bờ biển. Ông Yusuke Nishimura, Phó Giám đốc cấp cao Văn phòng ven biển, Cục Quản lý nước và thiên tai, Bộ Đất đai, Cơ sở hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản cho biết, trong giai đoạn đầu, các giải pháp chống xói lở tại Nhật Bản chủ yếu tập trung vào xây dựng đê chắn sóng và kè bảo vệ dọc bờ biển. Tuy nhiên, tình trạng xói lở tiếp diễn cùng thiệt hại ngày càng gia tăng tại các khu vực ven biển đã cho thấy sự cần thiết phải thay đổi cách tiếp cận, chú trọng bảo vệ và duy trì bãi biển.
Từ thực tiễn đó, Nhật Bản đã triển khai các giải pháp kiểm soát sự di chuyển của trầm tích, kết hợp xây dựng kè chắn sóng với việc duy trì chiều rộng cần thiết của bãi biển nhằm bảo vệ đường bờ. Nhiều công nghệ khác cũng được áp dụng như lắp đặt các đê chắn sóng ngoài khơi, xây dựng rạn san hô nhân tạo để kiểm soát hiệu quả quá trình vận chuyển cát dọc bờ, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ bờ biển trên diện rộng. Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy muốn giữ được bờ biển, cần bảo vệ cả hệ thống tự nhiên tạo nên sự ổn định của đường bờ, từ nguồn trầm tích, bãi cát đến các hệ sinh thái ven biển. Công trình kỹ thuật vẫn cần thiết, nhưng phải được tính toán phù hợp với đặc điểm địa hình, thủy động lực và diễn biến trầm tích của từng khu vực.
Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định các nhóm giải pháp trọng tâm trong thời gian tới không chỉ tập trung vào xây dựng công trình, mà còn hướng đến quản lý tổng thể và phát huy vai trò của cộng đồng. Trong đó, công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức, nâng cao năng lực quản lý bờ sông, bãi sông, lòng sông và bờ biển cần được đẩy mạnh. Đồng thời, quản lý chặt chẽ hoạt động xây dựng nhà ở, công trình, khai thác cát lòng sông và các hoạt động có nguy cơ làm gia tăng sạt lở.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ; xây dựng các công trình phòng, chống sạt lở phù hợp với đặc điểm từng khu vực; cập nhật cơ sở dữ liệu, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo. Tại những khu vực có nguy cơ cao, phải di dời dân cư đến nơi an toàn. Đặc biệt, trồng mới và bảo vệ rừng ngập mặn cần được coi là giải pháp quan trọng nhằm khôi phục khả năng phòng vệ tự nhiên của vùng ven biển. Về nguồn lực, cần ưu tiên xử lý các điểm sạt lở trọng yếu, bảo vệ khu dân cư tập trung, cơ sở hạ tầng quan trọng ven sông, ven biển và rừng ngập mặn; trước mắt tập trung vào 35 điểm sạt lở đặc biệt nguy hiểm.
Nguồn Biên Phòng: https://bienphong.com.vn/giu-dat-truoc-nhung-dot-song-du-post509659.html
