Giữ giá trị cốt lõi của báo chí trong thời đại AI, tái cấu trúc để mạnh hơn

Nhà báo hiện đại phải là người kể chuyện trên nhiều phương tiện

Phát biểu tại phiên thảo luận “Sắp xếp hoạt động của các cơ quan báo chí - Góc nhìn người trong cuộc” trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026, diễn ra chiều 20/6, nhiều chuyên gia cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay không nằm ở việc giảm bao nhiêu cơ quan báo chí mà là sau sắp xếp sẽ hình thành được mô hình phát triển như thế nào.

Theo ông Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, quá trình sắp xếp là chủ trương lớn, nhất quán nhằm xây dựng những cơ quan báo chí có năng lực cạnh tranh cao hơn trong bối cảnh chuyển đổi số và truyền thông đa nền tảng. Tuy nhiên, từ chủ trương đến thực tiễn vận hành của các tòa soạn vẫn còn không ít khoảng cách. Việc hợp nhất từ hai đến nhiều cơ quan báo chí thành một đơn vị mới không chỉ dẫn tới tình trạng dôi dư nhân sự ở một số vị trí mà còn tạo ra sự khác biệt về tư duy làm báo, phương thức tác nghiệp và văn hóa nghề nghiệp giữa các loại hình báo chí.

Một thực tế được nhiều diễn giả cùng phản ánh là những thay đổi về tổ chức thường kéo theo những tác động tâm lý rất lớn. Việc thay đổi vị trí công tác, môi trường làm việc, quy trình sản xuất nội dung hoặc điều kiện sinh hoạt đều có thể tạo ra tâm tư trong đội ngũ cán bộ, phóng viên. Đặc biệt với những người từng giữ vai trò quản lý, việc tinh gọn đầu mối đồng nghĩa với việc thay đổi vị trí, trách nhiệm và cả cách đóng góp cho tổ chức.

Chia sẻ kinh nghiệm từ quá trình hợp nhất tại Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Thành Lợi cho biết đơn vị đã trải qua một quá trình chuyển đổi rất lớn. Nếu trước đây 6 cơ quan báo chí hoạt động với hàng chục đầu mối quản lý thì sau sắp xếp toàn bộ hệ thống được tổ chức lại theo hướng tinh gọn. Từ gần 60 phòng, ban chuyên môn giảm xuống còn 7 đơn vị đầu mối; từ khoảng 130 vị trí trưởng giảm còn hơn 30 vị trí tương đương. Đây không đơn thuần là thay đổi cơ cấu mà là thay đổi toàn bộ tư duy vận hành.

Theo ông Nguyễn Thành Lợi, khó khăn lớn nhất sau sắp xếp không nằm ở máy móc hay nguồn thu mà là sự hòa hợp giữa con người với mô hình mới. “Xung đột về nhận thức và văn hóa tòa soạn mới thực sự là thách thức lớn nhất”, ông nhấn mạnh.

Nhưng chính trong áp lực ấy cũng xuất hiện cơ hội đổi mới: Tòa soạn hội tụ - mô hình của tương lai. Một điểm nổi bật trong quá trình tái cấu trúc báo chí hiện nay là chuyển từ quản lý theo loại hình sang quản trị theo nội dung. Nếu trước đây mỗi loại hình báo chí vận hành tương đối độc lập thì nay xu hướng là xây dựng tòa soạn hội tụ - nơi mọi nội dung được sản xuất từ một nguồn đầu vào chung rồi phân phối trên nhiều nền tảng.

Đây được xem là mô hình phù hợp với xu thế phát triển truyền thông hiện đại. Theo PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, cách tổ chức mới cho phép tận dụng tốt hơn nguồn lực, giảm chồng chéo và tăng hiệu quả sản xuất nội dung. Tuy nhiên, đổi lại, yêu cầu đối với người làm báo cũng cao hơn rất nhiều. Phóng viên không còn chỉ viết tin, bài mà phải biết quay dựng, xử lý dữ liệu, sản xuất nội dung số và làm việc đa nền tảng. Nói cách khác, nhà báo hiện đại phải là người kể chuyện trên nhiều phương tiện.

Bên cạnh tổ chức và nhân lực, kinh tế báo chí tiếp tục là áp lực lớn. Theo ông Trần Trọng Dũng, trong khi yêu cầu tự chủ tài chính ngày càng cao thì nhiều cơ quan báo chí sau sáp nhập vẫn chưa kịp hình thành mô hình doanh thu phù hợp. Các nguồn thu truyền thống đang thay đổi nhanh dưới tác động của nền tảng số. Hoạt động quảng cáo phân tán mạnh sang mạng xã hội và nền tảng xuyên biên giới. Điều này buộc báo chí phải tìm kiếm các mô hình phát triển mới.

Ông Trần Thanh Lâm, Ủy viên TW Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương thăm gian trưng bày của Báo Pháp luật Việt Nam tại Hội báo.

Tại nhiều cơ quan báo chí, chuyển đổi số không còn là bài toán công nghệ mà trở thành chiến lược phát triển. Sản phẩm báo chí hiện không chỉ là bài viết hay chương trình phát sóng mà còn bao gồm video ngắn, podcast, infographic, bản tin dữ liệu, nội dung cá nhân hóa và các hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng. Điều đó đồng nghĩa với việc đầu tư cho công nghệ trở thành điều kiện sống còn.

Nhưng đầu tư công nghệ lại cần nguồn lực tài chính đủ lớn. Đây là vòng xoáy khiến nhiều cơ quan báo chí đang phải tính toán lại chiến lược phát triển dài hạn. Không thu hẹp tiếng nói mà mở rộng không gian phát triển

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho biết tiến trình quy hoạch báo chí được thực hiện với mục tiêu xuyên suốt là nâng cao hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hoạt động. Theo ông, việc giảm đầu mối không đồng nghĩa với giảm sản phẩm báo chí. Ngược lại, các cơ quan báo chí hiện có điều kiện tập trung nguồn lực để phát triển sản phẩm chất lượng cao hơn.

Đặc biệt, không gian hoạt động của báo chí đang được mở rộng mạnh trên môi trường số. Một cơ quan báo chí không chỉ tồn tại dưới một loại hình mà có thể phát triển đồng thời nhiều nền tảng tiếp cận công chúng. Điều quan trọng nhất không còn là số lượng cơ quan báo chí mà là khả năng tiếp cận độc giả. Bạn đọc ở đâu, báo chí phải hiện diện ở đó.

Giữ giá trị cốt lõi trong thời đại AI

Bên cạnh đó còn là câu chuyện đồng bộ công nghệ. Nhiều cơ quan trước đây sử dụng các hệ thống quản trị nội dung (CMS), nền tảng số và mô hình khai thác doanh thu khác nhau. Khi hợp nhất, việc xây dựng một hệ thống tích hợp từ sản xuất, quản trị đến phân phối nội dung cần thời gian, kinh phí và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong khi đó, áp lực tự chủ tài chính ngày càng lớn khiến không ít cơ quan báo chí phải đồng thời giải quyết hai bài toán: đổi mới công nghệ và duy trì nguồn thu. Một trong những băn khoăn được đặt ra là việc giảm đầu mối có khiến báo chí chính thống suy giảm sức ảnh hưởng, tạo khoảng trống cho thông tin sai lệch trên không gian mạng hay không. Theo lãnh đạo Cục Báo chí, câu trả lời là không.

Tinh gọn không đồng nghĩa với giảm sản phẩm báo chí. Ngược lại, việc tập trung nguồn lực sẽ tạo điều kiện để các cơ quan đầu tư chiều sâu, nâng cao chất lượng nội dung và mở rộng hiện diện trên môi trường số.

Theo quy định của Luật Báo chí, ngoài các loại hình truyền thống gồm báo in, báo điện tử, phát thanh và truyền hình, các cơ quan báo chí được phép phát triển các kênh nội dung trên nền tảng số. Những sản phẩm này đều được pháp luật công nhận và bảo vệ.

Một cơ quan báo chí có thể phát triển nhiều kênh tiếp cận độc giả hơn trước, từ video ngắn, podcast, infographic, multimedia đến các nền tảng mạng xã hội. Điều quan trọng không còn là số lượng đầu báo mà là khả năng tiếp cận công chúng. Theo ông Trần Thanh Lâm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, mục tiêu cuối cùng của quá trình sắp xếp là đổi mới mô hình quản trị để báo chí chính thống tiếp tục giữ vai trò dòng thông tin chủ lưu.

Trong bối cảnh AI và truyền thông nền tảng phát triển nhanh, báo chí muốn giữ lợi thế phải nhanh hơn, sâu hơn và hấp dẫn hơn. Đặc biệt, báo chí cần nghiên cứu kỹ nhu cầu của công chúng trẻ - nhóm độc giả đang thay đổi mạnh về thói quen tiếp nhận thông tin.Giữ nghề trong thời đại công nghệ. Dù công nghệ thay đổi nhanh đến đâu, yếu tố quyết định vẫn là con người.

Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại diễn đàn là AI và công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi nghề báo nhưng không thể thay thế giá trị cốt lõi của báo chí. Thứ tạo nên khác biệt không phải tốc độ mà là độ tin cậy. Không phải lượng thông tin mà là khả năng kiểm chứng. Không phải công nghệ mà là trách nhiệm xã hội.

Nhà báo Hồ Quang Lợi cho rằng nếu phải chọn một từ khóa cho giai đoạn phát triển mới thì đó là “tử tế”. Tử tế trong nghề nghiệp. Tử tế trong cách sử dụng công nghệ. Và tử tế trong trách nhiệm với công chúng.

Một nhà báo thời đại số không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải hiểu dữ liệu, hiểu nền tảng và hiểu cách độc giả tiếp nhận thông tin. Nhưng trên hết vẫn phải giữ được tinh thần kiểm chứng, tính nhân văn và bản lĩnh nghề nghiệp.

Quá trình chuyển đổi đặt ra yêu cầu đội ngũ phóng viên phải nhanh chóng thích ứng với môi trường tác nghiệp đa phương tiện, làm chủ kỹ năng ở nhiều loại hình báo chí khác nhau.

Nhìn tổng thể, sắp xếp hệ thống báo chí không phải là điểm kết thúc mà là bước khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới. Tinh gọn không phải để nhỏ đi. Tinh gọn là để mạnh hơn, chuyên nghiệp hơn và tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt thông tin trong kỷ nguyên số.

Nhìn tổng thể, sắp xếp hệ thống báo chí không phải là đích đến mà là bước khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới. Mục tiêu không phải tạo ra ít cơ quan báo chí hơn, mà là hình thành những cơ quan báo chí mạnh hơn, đủ năng lực đầu tư công nghệ, đủ khả năng sản xuất nội dung chất lượng cao và đủ sức cạnh tranh trên không gian truyền thông toàn cầu.

Quá trình ấy chắc chắn còn nhiều khó khăn: từ nhân sự, tài chính đến công nghệ và mô hình kinh doanh. Nhưng nếu tận dụng được cơ hội tái cấu trúc để đổi mới quản trị, đầu tư cho con người và phát triển hệ sinh thái nội dung số, báo chí Việt Nam hoàn toàn có thể bước sang một giai đoạn tăng trưởng mới.

Bốn thách thức lớn sau sắp xếp báo chí: Quản trị nhân sự và xây dựng văn hóa tòa soạn; Chuyển đổi số và tích hợp công nghệ; Xây dựng mô hình kinh tế báo chí mới; Đào tạo đội ngũ làm báo đa nền tảng.

Cả nước hiện có 833 cơ quan báo chí, 98 cơ quan báo, 597 tạp chí. Số lượng cơ quan báo giảm khoảng một nửa so với trước năm 2019.

Xu hướng phát triển: tòa soạn hội tụ - đa nền tảng -dữ liệu số - AI - mô hình kinh doanh nội dung số.