Giữ giá trị cốt lõi, mở không gian mới cho văn hóa Việt
Hội thảo quốc gia về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế (chiều 2-10, tại Hà Nội) đã đặt ra yêu cầu về nhận diện các giá trị cốt lõi, tiếp nhận có chọn lọc những ảnh hưởng bên ngoài và tạo điều kiện để văn hóa Việt Nam tiếp tục phát triển trong đời sống, trên không gian số và trong các hoạt động sáng tạo. Sự kiện do NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Bộ VH-TT-DL, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam phối hợp tổ chức.
Bản sắc văn hóa trong dòng chảy hội nhập
Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh yêu cầu cần thiết nâng cao năng lực tự chủ văn hóa trong bối cảnh hội nhập, chuyển đổi số và sự phát triển của các nền tảng xuyên biên giới.
Du khách trải nghiệm đời sống văn hóa tại Làng văn hóa - du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội). Ảnh: THU LỄ
Theo Thứ trưởng, bên cạnh việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại, cũng cần chuyển hóa những giá trị giàu bản sắc thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia.
Trong dòng chảy hội nhập, yêu cầu giữ bản sắc không đồng nghĩa với khép mình. PGS-TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật, cho rằng, gìn giữ bản sắc không thể chỉ là bảo tồn những gì đã có, càng không phải giữ nguyên trạng, mà còn cần nhận diện những giá trị phải gìn giữ, chọn lọc tinh hoa để tiếp nhận và chủ động sáng tạo những giá trị mới.
Cùng quan điểm, TS Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng, bản sắc “vừa có tính lịch sử, vừa có tính đương đại”, được kiến tạo và tái kiến tạo thông qua hoạt động của các chủ thể xã hội. Vì thế, bản sắc không đứng ngoài sự vận động của xã hội mà được tiếp tục bồi đắp trong chính đời sống hôm nay.
PGS-TS Kiều Trung Sơn, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng, nhiều loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian chỉ thực sự sống khi được thực hành trong những hoàn cảnh cụ thể và đáp ứng nhu cầu của cộng đồng.
Ông lấy dẫn chứng hoạt động biểu diễn của các đội múa và nghệ nhân người Chăm tại khu di tích Tháp Bà Ponagar (Khánh Hòa). Sau mỗi tiết mục, người biểu diễn trực tiếp hỏi khách về cảm nhận và những điều muốn tìm hiểu, biến hoạt động biểu diễn thành cuộc trao đổi hai chiều.
Câu chuyện trao truyền văn hóa không còn là việc đưa những giá trị có sẵn đến cộng đồng, mà là tạo điều kiện để cộng đồng tham gia và tiếp tục làm giàu những giá trị ấy.
Không gian mới cho văn hóa
Không gian số đang làm thay đổi cách con người tiếp nhận, sáng tạo và truyền bá văn hóa. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với người sử dụng công nghệ, đồng thời đòi hỏi văn hóa Việt Nam phải có cách hiện diện phù hợp trên các nền tảng xuyên biên giới.
Trong bối cảnh hiện nay, cần chuyển cách tiếp cận văn hóa từ “cho cộng đồng” sang “cùng cộng đồng”, từ quản lý đơn tuyến sang quản trị có sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà nước, nghệ nhân, gia đình, nhà trường, giới sáng tạo, truyền thông và doanh nghiệp cùng có vai trò trong quá trình duy trì, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa.
Bà TRỊNH THỊ THỦY, Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL
GS-TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, gọi năng lực tự bảo vệ trước môi trường thông tin thay đổi nhanh là “kháng thể văn hóa”. Người trẻ cần chủ động tiếp nhận thông tin, biết kiểm chứng nguồn tin, phân biệt dữ kiện với ý kiến, tránh sao chép và làm sai lệch dữ liệu.
Với AI, công nghệ có thể hỗ trợ con người xử lý công việc nhưng người sử dụng vẫn phải kiểm tra kết quả, nhận diện rủi ro, tuân thủ pháp luật và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Từ góc nhìn xây dựng sức sống cho văn hóa trong môi trường mới, TS Đinh Thị Mai đặt yêu cầu cao hơn cho việc đưa dữ liệu văn hóa lên mạng: “Quan trọng nhất là làm sao để văn hóa Việt Nam có vị trí, có tiếng nói và có sức hấp dẫn trong không gian số. Để làm được điều đó, cần gắn với việc xây dựng một hệ sinh thái trong đó các giá trị văn hóa được kết nối với giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa, truyền thông và giao lưu quốc tế”.
Ở lĩnh vực báo chí, PGS-TS Phạm Minh Sơn, Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhìn văn hóa dân tộc như một nguồn nội dung tạo nên bản sắc riêng cho báo chí Việt Nam trên không gian mạng. Văn hóa bên cạnh là đề tài phản ánh, còn là nguồn lực nội dung quan trọng, tạo thêm sự khác biệt, gia tăng tính cạnh tranh cho báo chí trong bối cảnh sức ép về lượt xem từ các nền tảng xuyên biên giới gia tăng.
Hội thảo khép lại với sự thống nhất cao về quan điểm giữ bản sắc không đồng nghĩa với đóng khung văn hóa trong những hình thức quen thuộc. Giá trị cốt lõi cần được nhận diện và gìn giữ, trong khi cách thể hiện, môi trường thực hành và phương thức tiếp cận công chúng có thể tiếp tục thay đổi. Đó cũng là cách để văn hóa Việt Nam bước vào đời sống hiện đại mà vẫn giữ được căn tính của mình.
