Giữ giá trị văn hóa truyền thống bằng cách làm mới

Nghi thức rước lễ trong Tết Té nước Bun Huột Nặm tại xã Núa Ngam được duy trì theo truyền thống, góp phần làm rõ giá trị văn hóa và tăng sức hút của lễ hội.

Tết Té nước Bun Huột Nặm của đồng bào dân tộc Lào ở Núa Ngam được tổ chức ngày càng nền nếp, có sự điều chỉnh rõ rệt trong cách thức tổ chức, chủ đề, cấu trúc rõ ràng, thu hút đông đảo người dân tham gia. Phần lễ duy trì theo đúng phong tục, thể hiện quan niệm về sự thanh sạch, cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an. Phần hội sắp xếp lại bài bản, tạo không gian giao lưu, sinh hoạt cộng đồng. Chương trình nghệ thuật khai mạc với chủ đề “Núa Ngam lung linh những sắc màu” kết cấu thành 3 chương: Đi tìm nguồn nước, Sắc màu hội tụ và Hội nhập phát triển tinh hoa. Nghi thức té nước cầu may, hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian được tổ chức theo trình tự hợp lý, tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng.

Việc tổ chức lại lễ hội theo hướng khoa học giúp các giá trị văn hóa được thể hiện rõ ràng hơn, người dân dễ tiếp cận và chủ động tham gia. Bà Lò Thị Ún, bản Na Sang, xã Núa Ngam chia sẻ: Người dân trong bản tham gia đông đủ, không khí lễ hội sôi nổi hơn, nhất là lớp trẻ. Các hoạt động được thông báo cụ thể về nội dung, thời gian nên bà con chủ động tham gia. Cách tổ chức này giúp giữ được bản sắc truyền thống, đồng thời làm nổi bật giá trị văn hóa vốn có.

Theo ông Nguyễn Thành Trung, Chủ tịch UBND xã Núa Ngam, việc tổ chức lễ hội phải bảo đảm giữ vững giá trị truyền thống, đồng thời điều chỉnh cách thức để phù hợp với đời sống hiện nay. Các nghi lễ thực hiện đúng phong tục, hoạt động bổ trợ lựa chọn phù hợp, góp phần nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, về ý nghĩa của lễ hội và trách nhiệm giữ gìn bản sắc văn hóa.

Thực tế cho thấy, khi cách tổ chức được điều chỉnh phù hợp, người dân tham gia với vai trò chủ thể, các giá trị văn hóa tiếp tục được duy trì trong đời sống, không bị tách rời khỏi cộng đồng. Đây là hướng đi để vừa bảo tồn, vừa phát huy giá trị truyền thống trong điều kiện mới và cũng là cách để giá trị văn hóa truyền thống được nuôi dưỡng trong đời sống hiện đại, gắn với định hướng tổ chức lễ hội văn minh, an toàn.

Tại xã Thanh Yên, việc phát huy giá trị văn hóa được triển khai theo hướng gắn với đời sống, thay vì chỉ dừng ở hoạt động mang tính sự kiện. Trước đây, các chương trình văn hóa thường diễn ra theo từng đợt, thiếu sự nối tiếp; sau khi kết thúc, hoạt động trong cộng đồng không duy trì thường xuyên. Từ thực tế đó, địa phương lựa chọn cách làm mới; tổ chức các chương trình có sự tham gia trực tiếp của người dân và chú trọng duy trì hoạt động sau chương trình.

Như show diễn thực cảnh “Huyền tích U Va” không chỉ tái hiện câu chuyện lịch sử, phong tục, chương trình còn huy động đông đảo diễn viên quần chúng tham gia, tạo sự gắn kết giữa nghệ thuật và đời sống. Điểm khác biệt nằm ở giai đoạn sau chương trình. Các đội văn nghệ quần chúng được củng cố, sinh hoạt tại nhà văn hóa diễn ra thường xuyên; điệu xòe, làn điệu dân ca tiếp tục được thực hành trong cộng đồng, thay vì chỉ xuất hiện trên sân khấu.

Ông Lò Văn Kiên, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Thanh Yên nhận định, cách làm này tạo ra sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động, giúp văn hóa không bị “đóng khung” trong biểu diễn, mà trở thành một phần của đời sống cộng đồng. Không chỉ gói gọn trong một chương trình cụ thể, giá trị văn hóa được duy trì sau đó trong sinh hoạt thường ngày của người dân.

Ở những địa bàn còn nhiều khó khăn trước đây, do sản xuất bấp bênh, thu nhập thấp, hoạt động văn hóa, thể thao khó duy trì thường xuyên. Sinh hoạt cộng đồng vì thế thiếu sự gắn kết. Khi sản xuất từng bước ổn định, đời sống cải thiện, các hoạt động cộng đồng có điều kiện phục hồi. Những buổi sinh hoạt văn hóa, thể thao tại thôn, bản được tổ chức đều đặn, tạo không gian giao lưu, củng cố đời sống tinh thần. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy ở một số nơi, hoạt động văn hóa, thể thao chưa duy trì thường xuyên; nhà văn hóa chưa phát huy hết công năng; sự tham gia của người dân, đặc biệt là thanh niên còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới cách tổ chức, gắn hoạt động văn hóa với nhu cầu thực tế, tạo sức hút để người dân chủ động tham gia.

Trao đổi về công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh, ông Trần Hải Hà, Quyền Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, việc giữ gìn văn hóa trong giai đoạn hiện nay cần gắn với đời sống của người dân, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Các địa phương cần lựa chọn hình thức phù hợp để thu hút sự tham gia của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, qua đó nâng cao nhận thức và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Từ thực tiễn ở cơ sở cho thấy, giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống thôn, bản không thể chỉ dừng ở việc bảo tồn nguyên trạng, mà cần được triển khai bằng cách làm phù hợp với điều kiện hiện nay. Khi các giá trị văn hóa được tổ chức lại theo hướng gần với đời sống, có sự tham gia của cộng đồng, truyền thống sẽ tiếp tục được duy trì, thích ứng với bối cảnh mới phù hợp.

Việc điều chỉnh cách làm, nâng cao ý thức người dân, gắn bảo tồn với đời sống là yếu tố quyết định để các giá trị văn hóa không bị mai một, mà ngày càng lan tỏa. Đây cũng là nền tảng quan trọng xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, củng cố sự gắn kết cộng đồng và tạo động lực phát triển bền vững.

Điện Biên là địa phương có 19 dân tộc anh em cùng sinh sống, mỗi dân tộc, mỗi thôn, bản mang những giá trị văn hóa riêng, tạo nên không gian văn hóa đa dạng, giàu bản sắc. Từ nếp nhà, phong tục, lễ hội đến sinh hoạt cộng đồng, các giá trị truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ, trở thành nền tảng tinh thần của đời sống xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc giữ gìn và phát huy các giá trị ấy đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp hơn. Giữ gìn giá trị truyền thống không đồng nghĩa với giữ nguyên cách làm cũ, mà là biết tổ chức lại, làm mới để phù hợp với điều kiện thực tế. Khi mỗi thôn, bản làm được điều đó, sự đa dạng văn hóa sẽ trở thành nguồn lực, góp phần nâng cao đời sống tinh thần và tạo nền tảng phát triển bền vững.