Giữ gìn, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc Dao

Hòa cùng dòng chảy thời gian, đồng bào dân tộc Dao trong tỉnh vẫn giữ được những nét văn hóa độc đáo cùng nhiều nghi lễ, tín ngưỡng của dân tộc như: giá trị văn hóa gia đình, những nếp nhà sàn truyền thống, tiếng nói, chữ viết, lễ cấp sắc, nhảy lửa, trang phục, hát giao duyên… Những nét văn hóa độc đáo, nghi lễ, tín ngưỡng của dân tộc Dao không chỉ mang đậm tính nhân văn, hướng con người nhớ đến nguồn cội, xua đuổi cái ác mà còn phản ánh những ước mơ, khát vọng của cộng đồng người Dao.

Một trong những nghi lễ tín ngưỡng đặc sắc, quan trọng của người Dao là lễ tẩu sai (lễ cấp sắc), nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông cả về thể chất lẫn tinh thần. Lễ cấp sắc của người Dao được chia làm nhiều cấp độ: 3 đèn, 7 đèn, 12 đèn. Trong đó, lễ cấp sắc 12 đèn là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành của mỗi một người đàn ông. Theo quan niệm của người Dao, những người đàn ông, ngay cả người già nếu chưa trải qua lễ cấp sắc thì không được coi là người trưởng thành vì họ chưa được thầy cấp sắc, chưa được cấp đạo sắc, chưa có tên âm… Họ cho rằng chỉ có người được cấp sắc mới được công nhận là con cháu của Bàn Vương. Lễ cấp sắc không chỉ là di sản văn hóa tiêu biểu của cộng đồng người Dao mà góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú về bản sắc văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Nghi lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ. Ảnh Thế Vĩnh

Cùng với lễ cấp sắc, người Dao còn có lễ hội nhảy lửa được tổ chức vào dịp cuối năm và đầu xuân mới. Tục nhảy lửa gắn liền với yếu tố tâm linh cầu bình an trong năm mới, xua đi những điều không may mắn. Đây là nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa tinh thần rất phong phú, độc đáo, mang ý nghĩa sâu sắc, giáo dục lòng can đảm của con người dám vượt qua khó khăn, thử thách, hướng đến cái thiện và những việc làm tốt đẹp trong cộng đồng. Lễ nhảy lửa không chỉ là minh chứng cho sức mạnh, lòng dũng cảm của các chàng trai người Dao mà còn là hoạt động văn hóa độc đáo mang đậm bản sắc.

Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Ca Thành Hoàng Chàn Mình cho biết: Trên địa bàn xã chủ yếu là dân tộc Mông, Dao sinh sống. Để bảo tồn văn hóa dân tộc Dao, địa phương tái hiện lại lễ hội truyền thống, lễ hội cấp sắc, nhảy lửa để thế hệ trẻ không lãng quên, thu hút đông đảo nhân dân cùng tham gia để giữ gìn nét đẹp của dân tộc mình. Các cơ sở giáo dục trên địa bàn tổ chức các chương trình ngoại khóa “Giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc”, giúp các em nâng cao ý thức giữ gìn, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Bên cạnh các lễ hội độc đáo, người Dao còn nổi bật với trang phục dân tộc truyền thống mang đậm bản sắc riêng. Trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Đỏ có các màu đỏ, xanh, trắng, vàng, đen, trong đó màu đỏ là chủ đạo. Các họa tiết thường mô tả cuộc sống sinh hoạt, tôn giáo: hình người, chim chóc, ruộng bậc thang, các ký tự cổ... Các mũi thêu được phối hợp từ nhiều màu sắc khác nhau, tạo nên hiệu ứng thị giác rực rỡ, lấp lánh. Khác với người Dao Đỏ, họa tiết trong trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Tiền màu sắc chủ đạo là màu chàm và màu trắng hài hòa. Trong cộng đồng người Dao chỉ có phụ nữ Dao Tiền mặc váy in hoa văn sáp ong. Kỹ thuật vẽ sáp ong là “chữ ký” riêng của người Dao Tiền.

Phụ nữ Dao Tiền thêu trang phục truyền thống. Ảnh T.V

Những người mẹ, người bà dân tộc Dao thường dạy cho con gái mình biết thêu thùa từ bé. Những thiếu nữ Dao phải tự mình làm ra bộ trang phục đẹp nhất. Mỗi dịp tết hay lễ hội, các cô gái Dao khoác lên mình trang phục truyền thống rực rỡ, hoa văn tinh xảo. Những bộ trang phục không chỉ để mặc mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, phản ánh lịch sử và tập tục của người Dao. Đối với nam giới, trang phục hằng ngày đơn giản với áo chàm đen. Chị Bàn Mùi Man, dân tộc Dao Đỏ, xóm Cảm Tẹm, xã Tam Kim tâm sự: Để thêu được một bộ trang phục hoàn chỉnh, người phụ nữ phải dành ra rất nhiều thời gian, có khi mất cả nửa năm, tranh thủ từng lúc rảnh rỗi. Mỗi bộ trang phục truyền thống của người Dao không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là linh hồn của dân tộc, nơi gửi gắm tình yêu và niềm tự hào về bản sắc văn hóa. Việc giữ gìn và phát huy trang phục truyền thống không chỉ giúp bảo tồn di sản quý báu mà còn khẳng định sự trường tồn của văn hóa Dao trong dòng chảy hiện đại.

Trang sức của người Dao phong phú, đa dạng gồm: vòng tay, vòng cổ, xà tích, cúc bạc... được chạm khắc công phu, tinh xảo như: rồng, phượng, chim muông, hoa lá, dụng cụ sinh hoạt hằng ngày... Ngoài việc làm đẹp, trang sức của người Dao còn mang giá trị nhân văn, tín ngưỡng như đeo bạc sẽ trừ được tà ma, tránh trúng gió độc và thậm chí được thần linh phù hộ. Bên cạnh đó, còn có hoa văn hình cây, hoa văn hình sóng nước, xương cá... như lời nhắc nhở của thế hệ trước tới thế hệ sau hãy luôn ghi nhớ và trân trọng cuộc hành trình của tổ tiên, hăng say lao động, sản xuất, vươn lên trong cuộc sống.

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa, những năm qua, các cấp ủy, chính quyền đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân các dân tộc nói chung, dân tộc Dao nói riêng tích cực tham gia gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống. Triển khai hiệu quả các nội dung Dự án 6 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, giai đoạn 2021 - 2030; tổ chức các lớp truyền dạy các nét văn hóa truyền thống, như thêu trang phục, hát đối... thông qua các hoạt động văn hóa cộng đồng, trong các ngày lễ, tết...