Giữ gìn di sản sông nước trong phát triển đô thị TP Hồ Chí Minh

Việc bảo tồn, phát huy di sản sông nước trong quá trình phát triển đô thị hiện đại là vấn đề được đặt ra tại tọa đàm “Đô thị sông nước TP Hồ Chí Minh - Giá trị di sản và phát triển bền vững”, diễn ra ngày 15/9 tại Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh.

Tọa đàm do Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh tổ chức, trong khuôn khổ Dự án hợp tác văn hóa FEF-Fleuves Pháp - Việt, nhằm mở rộng trao đổi về vai trò của hệ thống sông ngòi, kênh rạch đối với lịch sử hình thành, phát triển đô thị và những định hướng bảo tồn di sản trong tương lai.

Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh Nguyễn Khắc Xuân Thi phát biểu đề dẫn.

Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh Nguyễn Khắc Xuân Thi cho rằng, Nam bộ là vùng đất được hình thành trong mối quan hệ mật thiết với sông nước. Những dòng sông không chỉ tạo điều kiện cho cư trú, sản xuất, giao thông và giao thương mà còn góp phần hình thành những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân phương Nam.

Không gian trưng bày chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ” tại Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh.

Trong tiến trình lịch sử, sông nước có vai trò quan trọng đối với diện mạo và bản sắc của vùng đất Gia Định - Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh. Từ những dấu tích cư trú cổ, các tuyến giao thông, thương cảng đến hệ thống sông, kênh rạch gắn với quá trình hình thành đô thị, có thể thấy sông nước là một thành tố quan trọng trong cấu trúc lịch sử của thành phố.

Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, những nội dung được gợi mở từ trưng bày chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ” tại bảo tàng cho thấy quá trình con người sống cùng dòng sông, khai thác nguồn lực tự nhiên, thích nghi với môi trường và hình thành những không gian văn hóa - xã hội đặc thù.

Những nét đặc trưng của vùng sông nước Nam bộ được thể hiện tại trưng bày.

Từ cách tiếp cận đó, di sản sông nước cần được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ bao gồm các dòng sông, kênh rạch hay cảnh quan tự nhiên mà còn có dấu tích lịch sử, không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa được hình thành qua quá trình con người gắn bó với sông nước.

Tại tọa đàm, TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thành phố, chia sẻ nhiều thông tin về việc tái cấu trúc đô thị sông nước, qua đó gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của TP Hồ Chí Minh hiện đại.

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh chia sẻ nhiều thông tin về việc tái cấu trúc đô thị sông nước.

Từ góc nhìn lịch sử - văn hóa, TS Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh vai trò của hệ thống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng mạng lưới kênh rạch trong việc hình thành cấu trúc kinh tế, xã hội và bản sắc đô thị của vùng đất Nam bộ. Đặc biệt, trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh hiện nay mở rộng không gian phát triển, việc nhìn nhận thành phố như một vùng đô thị sông nước có ý nghĩa đối với quy hoạch dài hạn và phát triển bền vững.

Theo Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh, quá trình đô thị hóa, bê tông hóa và phát triển hạ tầng đường bộ trong thời gian dài đã làm biến đổi không gian sông nước, gây đứt gãy một số hành lang sinh thái, giao thông thủy và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng. Tình trạng ô nhiễm, thu hẹp mặt nước, suy giảm cảnh quan ven sông, kênh rạch cũng đặt ra những thách thức đối với việc bảo tồn các giá trị văn hóa gắn với môi trường sông nước.

Bến thuyền, chợ ven sông, làng nghề... là những nét văn hoá đặc sắc của cư dân Nam bộ.

Không gian cư trú ven sông, bến thuyền, chợ ven sông, làng nghề, các cơ sở tín ngưỡng và lễ hội gắn với đường thủy là những yếu tố phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa của cư dân Nam bộ. Khi các không gian này biến đổi hoặc mất đi, không chỉ cảnh quan vật chất bị ảnh hưởng mà ký ức đô thị và những thực hành văn hóa cộng đồng cũng đứng trước nguy cơ mai một.

TS Nguyễn Thị Hậu đề xuất tiếp cận quy hoạch TP Hồ Chí Minh theo hướng phát triển vùng đô thị sông nước, trong đó hệ thống thủy hệ tự nhiên được xem là cấu trúc nền cho tổ chức không gian sinh thái, giao thông, văn hóa và kinh tế. Các hành lang ven sông có thể được kết nối với công viên, không gian công cộng, di sản và các hoạt động dịch vụ, góp phần nâng cao chất lượng sống, phát triển du lịch văn hóa, du lịch sinh thái và kinh tế xanh.

Việc cải tạo kênh rạch, chỉnh trang không gian ven sông và di dời nhà ở trên, ven sông, kênh, rạch cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa yêu cầu phát triển đô thị, bảo tồn di sản văn hóa và bảo đảm đời sống cộng đồng. Bên cạnh cải thiện môi trường, những không gian mới cũng cần lưu giữ, phục hồi hoặc tái hiện các giá trị văn hóa gắn với lịch sử sông nước.

Những tín ngưỡng đặc trưng của vùng sông nước Nam bộ.

Từ kinh nghiệm của một số đô thị như Bangkok, Amsterdam và Singapore, tham luận cho rằng việc phục hồi hệ thống thủy hệ, kết hợp bảo tồn cảnh quan, phát triển giao thông thủy và tổ chức không gian công cộng có thể tạo nên những giá trị mới cho đô thị. Với TP Hồ Chí Minh, phục hồi cấu trúc sông nước không chỉ là yêu cầu về bảo tồn văn hóa mà còn gắn với khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, cải thiện môi trường và nâng cao tính bền vững của đô thị.

Tọa đàm là dịp để các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, đại diện bảo tàng, giảng viên, sinh viên và công chúng trao đổi về mối quan hệ giữa con người, dòng sông và đô thị. Qua đó, góp phần nhận diện đầy đủ hơn giá trị của di sản sông nước, đồng thời gợi mở những hướng tiếp cận liên ngành trong bảo tồn, phát huy di sản và xây dựng TP Hồ Chí Minh hiện đại, thích ứng, phát triển bền vững.