Giữ hồn cốt văn hóa truyền thống Hà Nội trong dòng chảy đô thị hóa

Làng nghề trước thách thức đô thị hóa

Ở Ngũ Xã hôm nay, dấu vết của một làng đúc đồng xưa vẫn còn thấp thoáng. Nhưng giữa nhịp sống đô thị, những lò đúc đã thưa dần, những con ngõ cũ dần đổi thay, không gian từng gắn kết cộng đồng cũng không còn như trước. Ông Nguyễn Văn Ứng, nghệ nhân đúc đồng làng Ngũ Xã cho biết: Trong quá trình biến đổi xã hội, một số gia đình làm nghề đã bỏ mất nghề, chỉ còn rất ít người vẫn duy trì và phát triển nghề đúc đồng Ngũ Xã.

Ông Nguyễn Văn Ứng là một trong những nghệ nhân tài danh của làng nghề đúc đồng Ngũ Xã. Ảnh: Quang Anh

Không chỉ riêng Ngũ Xã, nhiều “làng trong phố” của Hà Nội cũng đang đứng trước những biến chuyển tương tự. Điều này không diễn ra một cách ngẫu nhiên, mà gắn liền với tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh của Thủ đô.

Khi Hà Nội mở rộng và phát triển, những không gian làng nghề xưa dần bị thu hẹp, nhường chỗ cho nhà ở và dịch vụ. Thực tế đó cho thấy, câu chuyện không còn dừng lại ở việc giữ một làng, một nghề, mà đã trở thành bài toán lớn hơn: Làm thế nào để bảo tồn những giá trị văn hóa riêng có của đô thị Hà Nội trong quá trình phát triển. Bởi di sản đô thị không chỉ là những công trình hữu hình, mà còn là nếp sống, là ký ức cộng đồng, là cách con người ứng xử và gắn bó với không gian mình đang sống.

Chia sẻ tại chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề: “Làng trong phố - sự giao thoa giữa bản sắc và hiện đại” của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội nhấn mạnh, khi "dân làng cũ không còn ở làng cũ" và thế hệ trẻ không còn muốn theo nghề của ông cha, điều này sẽ tác động rất lớn đến tinh thần và hồn cốt văn hóa của người Hà Nội.

Sự thay đổi này không chỉ tác động đến kiến trúc, mà còn đe dọa việc bảo tồn những giá trị văn hóa sâu sắc nhất của làng. Xét về mối quan hệ xã hội, sự ứng xử trong gia đình, cộng đồng và xã hội có trách nhiệm rất lớn trong việc gìn giữ văn hóa.

Cũng theo Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương, việc nhiều người không còn theo nghề truyền thống của cha ông nữa là một vấn đề cần suy xét. “Chúng ta cần đặt câu hỏi: Nghề truyền thống đó liệu có còn mang lại sinh kế cho người dân không? có thể đáp ứng được nhu cầu của thị trường hiện nay không? Bài toán đặt ra là làm sao để việc phát triển nghề thủ công truyền thống của làng phải theo kịp thị trường và mang lại nguồn kinh tế cho người dân. Nếu làm được điều này, làng nghề sẽ hồi sinh, giúp cải thiện đời sống và tạo ra không khí vui tươi hơn trong cộng đồng. Khi đó, không chỉ người già mà thế hệ trẻ đến cũng thích đến các ngôi đình làng để chiêm ngưỡng nét đẹp văn hóa”, Tiến sĩ Thu Hương nhấn mạnh.

Các nghệ nhân trong Câu lạc bộ hát ca trù Yên Nghĩa. Ảnh: Hồng Nhung

Khi văn hóa làng không còn nữa, một phần văn hóa Hà Nội sẽ bị mất đi. Từ những làng cổ ven sông Hồng, sông Tô, sông Nhuệ đến văn hóa các vùng miền hội tụ về Hà Nội, tất cả đều đã tạo nên nền văn minh đô thị phù hợp với cuộc sống hiện đại.

Để bảo tồn được những giá trị văn hóa này, Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương khẳng định, rất cần thế hệ trẻ yêu nghề thủ công, yêu mái đình, yêu khu phố của mình; không chỉ cần có chính sách đúng đắn từ Đảng, Nhà nước và thành phố, mà còn phải có sự giáo dục văn hóa sâu rộng trong các trường học. Giáo dục là yếu tố then chốt để giúp thế hệ trẻ hiểu và yêu những giá trị văn hóa truyền thống.

Bài toán chọn lọc giá trị văn hóa trong quy hoạch Hà Nội

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, chuyên gia quy hoạch quốc gia cho biết, Hà Nội đã có các quy hoạch tổng thể nhằm định hướng phát triển đô thị đến từng giai đoạn cụ thể. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai quy hoạch, vẫn còn những điểm chưa thực hiện được đầy đủ hoặc chưa đạt như kỳ vọng. Thậm chí, tại một số khu vực, do tác động của yếu tố kinh tế hoặc những điều kiện thực tế khác, không gian văn hóa truyền thống chưa được duy trì trọn vẹn như mong muốn.

Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng trao đổi tại chương trình thời sự đặc biệt, với chủ đề: “Làng trong phố - sự giao thoa giữa bản sắc và hiện đại” của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội. Ảnh: Viết Thành

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng cho biết, trong lần quy hoạch này, thành phố Hà Nội đặc biệt nhấn mạnh tư tưởng phát triển văn hóa phải tương xứng với phát triển kinh tế. Đây cũng là chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết số 18 của thành phố xác định mục tiêu xây dựng Thủ đô Hà Nội trở thành đô thị “văn hiến - văn minh - hiện đại - hạnh phúc”.

“Dòng chảy lịch sử luôn vận động, nhưng mỗi thời đại, mỗi thế hệ đều có những nhiệm vụ riêng mà lịch sử đặt ra. Không nên buộc hiện tại phải gánh vác toàn bộ những yếu tố của quá khứ, nếu chúng không còn phù hợp với bối cảnh phát triển mới.

Hà Nội cũng cần hội nhập quốc tế, hướng tới trở thành trung tâm có vị thế tương xứng với các thủ đô tiên tiến trên thế giới”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng nhấn mạnh.

Vì vậy, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng, điều quan trọng là phải chọn lọc những giá trị tinh túy, thanh lịch, tiêu biểu nhất của văn hóa truyền thống để đưa vào đời sống đương đại. Những giá trị ấy không chỉ dành cho người Hà Nội hay người Việt Nam, mà còn góp phần để bạn bè quốc tế nhận diện được bản sắc và tầm vóc văn hóa của Thủ đô.

Do đó, giới khoa học và các nhà quản lý cần xác định rõ tiêu chí lựa chọn: Giá trị nào cần được kế thừa, giá trị nào cần phát huy để tạo nên một Hà Nội vừa văn hiến, văn minh, vừa hiện đại và sau cùng là mang lại hạnh phúc cho người dân. Chính quá trình “chắt lọc” này sẽ giúp trả lời câu hỏi về mô hình “làng trong phố, phố trong làng” giữ cái gì, phát triển như thế nào và ở đâu là phù hợp nhất.

“Làm sao để giữ được bản sắc “làng trong phố, phố trong làng” là điều mà chúng ta cần quan tâm. Chúng ta cần xác định rõ đâu là những yếu tố cần giữ lại và đâu là những yếu tố có thể phát triển ở không gian khác, mà vẫn bảo đảm được nét đặc trưng và giá trị cốt lõi của làng. Đây là bài toán lớn và đầy thách thức. Chúng tôi tin rằng, chỉ khi có sự lãnh đạo thống nhất và đồng thuận của người dân mới có thể thực hiện thành công”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Tất Thắng nhấn mạnh.