Giữ hồn dân ca Sán Dìu giữa nhịp sống đổi thay xứ Tuyên

Dân ca – mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn người Sán Dìu

Trong bức tranh văn hóa đa dạng của hơn 20 dân tộc anh em sinh sống trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, người Sán Dìu đã góp phần tạo nên một sắc thái riêng biệt, giàu bản sắc. Trải qua hành trình lịch sử lâu dài, từ những cuộc thiên di, định cư đến quá trình thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, cộng đồng này đã kiến tạo nên một nền văn hóa độc đáo. Trong kho tàng di sản ấy, dân ca nổi lên như một biểu tượng tiêu biểu, vừa phản ánh đời sống tinh thần, vừa lưu giữ ký ức cộng đồng.

Dù một số phong tục theo thời gian đã dần khuất lấp, nhưng tiếng hát dân ca vẫn vang lên trong nhiều nếp nhà. Những lời ca trong trẻo, mộc mạc, không cần nhạc đệm cầu kỳ, lại mang sức sống bền bỉ, như chính con người nơi đây.

Dân ca Sán Dìu tồn tại chủ yếu bằng hình thức truyền miệng. Không ai còn nhớ rõ những làn điệu ấy ra đời từ khi nào, chỉ biết rằng qua hàng nghìn năm, người Sán Dìu đã chắt lọc tinh hoa từ đời sống để kết tinh thành lời ca tiếng hát. Từ những hiện tượng tự nhiên như mây mưa, trăng gió, núi đồi đến các hoạt động sản xuất, sinh hoạt cộng đồng, tất cả đều được phản ánh sinh động qua từng câu hát.

Người Sán Dìu đã chắt lọc tinh hoa từ đời sống thành lời ca tiếng hát.

Đời sống thường nhật còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, nhưng đồng bào Sán Dìu dường như không thể thiếu tiếng hát. Sau những ngày lao động vất vả trên nương rẫy, lời ca giúp họ quên đi mệt nhọc, xua tan lo toan. Không chỉ vậy, dân ca còn là phương tiện gắn kết cộng đồng, giúp con người gần gũi, thấu hiểu và chia sẻ với nhau nhiều hơn.

Một nét đặc sắc của dân ca Sán Dìu là khả năng ứng tác linh hoạt. Hầu như mỗi người đều có thể biến những gì mình nhìn thấy, trải qua thành lời ca. Chính điều này khiến dân ca luôn sống động, không bị đóng khung mà liên tục được làm mới theo thời gian. Những câu hát vì thế mang đậm hơi thở cuộc sống, phản ánh chân thực tâm tư, tình cảm của con người.

Nội dung dân ca Sán Dìu cũng vô cùng phong phú. Đó có thể là những lời ca về lao động sản xuất, về mùa màng, về kinh nghiệm canh tác, hay những câu hát chúc tụng trong dịp năm mới. Đồng thời, dân ca còn là nơi gửi gắm những ước vọng về cuộc sống ấm no, mưa thuận gió hòa. Trong đó, hình ảnh thiên nhiên núi rừng luôn hiện diện như một phần không thể tách rời.

Đồng bào Sán Dìu dường như không thể thiếu tiếng hát trong đời sống hàng ngày.

Bên cạnh đó, dân ca còn phản ánh sâu sắc đời sống tình cảm của con người. Những làn điệu giao duyên là nơi để các chàng trai, cô gái bày tỏ tình cảm. Trong không gian giao hòa giữa đất trời, những lời hát ý nhị, sâu sắc trở thành cầu nối giữa những trái tim đồng điệu. Đó không chỉ là tình yêu đôi lứa mà còn là ước vọng về một gia đình hạnh phúc, một cuộc sống bình yên.

Không dừng lại ở chức năng giải trí, dân ca Sán Dìu còn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Trong từng câu hát là những lời răn dạy về đạo đức, cách ứng xử, là tinh thần nhân ái, bao dung, lạc quan. Đó là cách mà cha ông truyền lại cho con cháu những bài học làm người, một cách tự nhiên nhưng bền bỉ qua thời gian.

Có thể nói, dân ca chính là “mạch nước ngầm” nuôi dưỡng tâm hồn người Sán Dìu. Dù cuộc sống có nhiều đổi thay, những câu hát ấy vẫn âm thầm chảy, thấm sâu vào đời sống, trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Dân ca Sán Dìu còn mang giá trị giáo dục sâu sắc.

Gìn giữ bản sắc Sán Dìu giữa giao thoa văn hóa hiện đại

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, khi các loại hình văn hóa hiện đại ngày càng phổ biến, dân ca Sán Dìu cũng đứng trước nhiều thách thức. Một bộ phận giới trẻ có xu hướng xa rời các giá trị truyền thống, khiến nguy cơ mai một ngày càng hiện hữu. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương ở Tuyên Quang, những nỗ lực gìn giữ bản sắc vẫn đang được triển khai một cách thiết thực và hiệu quả.

Tại xã Sơn Thủy, tỉnh Tuyên Quang, một mô hình truyền dạy văn hóa dân tộc đang phát huy hiệu quả rõ nét. Trong những ngày hè, thay vì chỉ tham gia các hoạt động vui chơi, nhiều em nhỏ đã lựa chọn đến với lớp học tiếng Sán Dìu và các làn điệu dân ca do Câu lạc bộ Soọng cô tổ chức. Đây không chỉ là sân chơi bổ ích mà còn là môi trường để các em tiếp cận, hiểu và yêu hơn văn hóa dân tộc mình.

Em Hoàng Xuân Mạnh chia sẻ rằng, việc tham gia lớp học là cách để em góp phần bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa Sán Dìu. Em mong muốn được học lại tiếng nói của cha ông, tiếp nối những giá trị truyền thống đã có từ xa xưa.

Cùng suy nghĩ, em Hoàng Thị Kim Thoa cho biết, việc học tiếng dân tộc trong dịp hè là hoạt động ý nghĩa nhất, giúp em hiểu hơn về cội nguồn và có ý thức giữ gìn bản sắc.

Còn với em Hoàng Kim Thùy, niềm vui đến từ việc được học múa, học hát và sử dụng tiếng dân tộc trong sinh hoạt. Những trải nghiệm đó không chỉ mang lại sự hứng thú mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào về quê hương, về dân tộc.

Việc tham gia lớp học là cách để các em góp phần bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa Sán Dìu.

Các lớp học do Câu lạc bộ Soọng cô tổ chức đã thu hút đông đảo thanh thiếu niên tham gia. Đặc biệt, các nghệ nhân cao tuổi đóng vai trò nòng cốt, trực tiếp truyền dạy từng câu hát, cách phát âm, từng điệu múa. Chính sự tận tâm của các nghệ nhân đã giúp những giá trị văn hóa không bị đứt gãy, mà tiếp tục được lan tỏa trong cộng đồng.

Ông Hoàng Lục Thái, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Soọng cô xã Sơn Thủy cho biết, trong quá trình phát triển kinh tế, nhiều giá trị văn hóa đã từng bị lãng quên, đặc biệt là trong giới trẻ. Trước thực tế đó, ông đã đề xuất mở các lớp truyền dạy cho trẻ em từ 6 đến 15 tuổi, nhằm giúp các em học lại tiếng nói, làn điệu dân ca của dân tộc mình. Đây được xem là giải pháp căn cơ để bảo tồn văn hóa từ gốc.

Theo lãnh đạo UBND xã Sơn Thủy, công tác bảo tồn văn hóa luôn được địa phương quan tâm song song với phát triển kinh tế xã hội. Hằng năm, các câu lạc bộ Soọng cô phối hợp với trung tâm học tập cộng đồng và các tổ chức đoàn thể tổ chức truyền dạy tiếng nói, làn điệu dân ca cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Qua đó, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Sán Dìu.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh giao thoa văn hóa mạnh mẽ, việc bảo tồn bản sắc không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng mà còn cần sự vào cuộc của chính quyền và toàn xã hội. Với người Sán Dìu, dân ca không chỉ là nghệ thuật mà còn là “cội nguồn sống”, là nơi lưu giữ lịch sử, phong tục và bản sắc.

Tại nhiều địa phương ở Tuyên Quang, những nỗ lực gìn giữ bản sắc vẫn đang được triển khai một cách thiết thực và hiệu quả.

Cùng với sự phát triển của xã hội, đời sống của đồng bào Sán Dìu hôm nay đã có nhiều đổi thay. Âm nhạc hiện đại ngày càng được giới trẻ ưa chuộng, nhưng những làn điệu dân ca vẫn giữ được vị trí riêng. Trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng hay ngay cả trong lao động sản xuất, tiếng hát vẫn vang lên, gần gũi, đằm thắm và mộc mạc.

Có thể nói, dân ca Sán Dìu chính là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, những câu hát ấy vẫn vang vọng giữa núi rừng Xứ Tuyên, nuôi dưỡng tâm hồn và khơi dậy niềm tự hào về cội nguồn dân tộc.

Giữ gìn dân ca không chỉ là bảo tồn một loại hình nghệ thuật, mà còn là giữ gìn linh hồn của cả một cộng đồng. Và khi những câu hát vẫn còn được cất lên, khi những lớp học vẫn còn sáng đèn, thì bản sắc văn hóa của người Sán Dìu sẽ vẫn được gìn giữ và tiếp nối bền vững qua nhiều thế hệ.

Xuân Trường