Giữ hồn di sản để gắn kết cộng đồng

Đa dạng thiết chế, di sản văn hóa

Khi nhiều thôn, tổ dân phố sáp nhập làm một sẽ dẫn đến tình trạng cùng một đơn vị nhưng có nhiều thiết chế văn hóa (nhà văn hóa, khu luyện tập thể thao) và nhiều di sản văn hóa (đình, chùa, đền miếu, lễ hội…) khác nhau.

Sáp nhập thôn, tổ dân phố cần quan tâm bảo đảm nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân. Trong ảnh: Lễ rước trong hội truyền thống tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc.

Các thôn, tổ dân phố cần tính phương án để khai thác, sử dụng các thiết chế văn hóa, các di tích và tổ chức các lễ hội được hiệu quả.

Ở các thôn, tổ dân phố có sự tương đồng sâu sắc về nguồn cội lịch sử và phong tục tập quán, việc sáp nhập diễn ra sẽ có nhiều thuận lợi. Tại Đề án của phường Kinh Bắc dự kiến sáp nhập tổ dân phố Thị Chung và tổ dân phố Yên Mẫn cùng một phần tổ dân phố Hồ Ngọc Lân thành tổ dân phố Yên Chung nhận được sự đồng thuận của nhiều người dân.

Thị Chung và Yên Mẫn xưa là 2 làng cùng gốc tích từ làng cổ Yên Xá, cùng thờ chung một vị Thành hoàng làng là Đức Bính Công. Hiện 2 tổ dân phố luân phiên giữ sắc phong. Hằng năm, vào dịp đầu tháng Hai âm lịch, hội Thị Chung mở trước, sau khi kết thúc sẽ rước kiệu sang Yên Mẫn tiếp tục mở hội. Trong khi đó, tổ dân phố Hồ Ngọc Lân là khu dân cư mới, có nguồn gốc 1 phần từ tổ dân phố Thị Chung.

Sáp nhập thôn, tổ dân phố là một phép thử đối với năng lực quản trị cộng đồng ở cơ sở. Xử lý tốt và khéo léo mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và đổi mới hành chính sẽ khơi dậy tinh thần đoàn kết, tạo động lực phát triển mới.

Bà Bạch Quỳnh Mai, cư dân tổ dân phố Thị Chung cho biết, người dân chúng tôi sẵn sàng thực hiện việc sáp nhập để nâng cao hiệu quả quản trị công, đồng thời mong muốn phường và tỉnh xem xét bố trí đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở tổ dân phố bảo đảm hiệu quả.

Tương tự, tại phường Song Liễu, việc hợp nhất 2 tổ dân phố Mãn Xá Đông và Mãn Xá Tây cũng sẽ thuận lợi do hai đơn vị có cùng nguồn gốc từ làng Mãn Xá, từ lâu vẫn luôn chung tay tổ chức lễ hội tại chùa Tổ, nơi lưu giữ tượng Phật mẫu Man Nương, đã được nhà nước công nhận là Bảo vật quốc gia.

Tuy nhiên, không phải các thôn, tổ dân phố đều có sự tương đồng để dễ dàng sáp nhập, hợp nhất. Thực tế cho thấy, hầu hết các thôn đều có một ngôi đình riêng, thần tích riêng, ngày hội riêng và thờ những vị thành hoàng khác nhau. Vậy nên khi sáp nhập, nếu chính quyền cơ sở ứng xử một cách máy móc, tư duy cơ học theo kiểu gộp tất cả làm một sẽ lập tức chạm vào lòng tự tôn văn hóa của người dân.

Tâm lý sợ bị thiệt thòi, sợ mất gốc, hay sự tranh luận thiếu kiểm soát về vai trò trung tâm giữa làng to làng nhỏ, đình lớn đình bé chính là những mầm mống gây rạn nứt khối đại đoàn kết toàn dân nếu không được xử lý thỏa đáng, kịp thời.

Quản trị khéo, tạo động lực phát triển

Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh thẳng thắn chỉ ra rằng, sau sáp nhập thôn, tổ dân phố, cần hết sức lưu ý việc dung hòa bản sắc văn hóa cộng đồng, tôn trọng luật tục và nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của Nhân dân. Đối với các đơn vị sau sáp nhập có nhiều di tích biệt lập, địa phương có thể thành lập một Ban Chỉ đạo hoặc Ban Tổ chức lễ hội chung. Bên dưới bộ máy chung này vẫn duy trì các tiểu ban phụ trách riêng cho từng ngôi đình, ngôi chùa để giữ được tính độc lập của từng lễ hội truyền thống.

Mô hình này vừa bảo đảm sự điều phối thống nhất về an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, phòng cháy, chữa cháy, tài chính, vừa tôn trọng vẹn nguyên di sản phi vật thể riêng của từng nơi. Trong quá trình vận hành sẽ dần tìm ra giải pháp tối ưu hóa nguồn lực tổ chức để vừa tiết kiệm ngân sách, tránh lãng phí, vừa tạo ra không gian giao lưu gắn kết tình cảm giữa các thành viên sau sáp nhập.

Ban Xây dựng Đảng xã Vân Sơn cập nhật thông tin người hoạt động không chuyên trách tại các thôn để theo dõi, bồi dưỡng. Ảnh: Sỹ Quyết.

Xã Ngọc Thiện hiện có 80 thôn. Đề án của xã dự kiến giảm 55 thôn, còn 25 thôn. UBND xã chỉ đạo các phòng chuyên môn, các thôn rà soát, kiểm kê toàn bộ cơ sở vật chất, tài sản công tại các nhà văn hóa, trụ sở thôn trước khi sắp xếp; đánh giá hiện trạng sử dụng, chất lượng công trình và nhu cầu thực tế của Nhân dân tại địa bàn thôn sau sáp nhập.

Đối với nhà văn hóa, trụ sở tại thôn mới, lựa chọn địa điểm thuận lợi về giao thông, vị trí trung tâm, bảo đảm diện tích, điều kiện cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt cộng đồng, hội họp và tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao của Nhân dân; ưu tiên sử dụng công trình còn bảo đảm chất lượng, đáp ứng tốt nhu cầu hoạt động của thôn mới để tiết kiệm ngân sách đầu tư.

Đối với nhà văn hóa, trụ sở dôi dư, tiếp tục quản lý, bảo vệ để xem xét bố trí sử dụng vào các mục đích phù hợp như: Làm điểm sinh hoạt cộng đồng của cụm dân cư; nơi tổ chức hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao; nơi lưu trữ trang thiết bị phục vụ cộng đồng…

Sáp nhập thôn, tổ dân phố là một phép thử đối với năng lực quản trị cộng đồng ở cơ sở. Xử lý tốt và khéo léo mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và đổi mới hành chính sẽ khơi dậy tinh thần đoàn kết, tạo động lực phát triển mới; ngược lại nếu làm cứng nhắc, áp đặt sẽ rất dễ tạo cảm giác sáp nhập hành chính kéo theo hòa tan văn hóa. Duy trì sự đa dạng trong thống nhất chính là chìa khóa vàng để biến các giá trị di sản thành chất keo dính, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.