Giữ hồn di sản giữa cơn lốc đô thị hóa - Bài 4: Hài hòa giữa bảo tồn và phát triển

- PHÓNG VIÊN: Thưa Thứ trưởng, từ thực tế một số không gian di sản tại Hội An, Huế đang bị “ngộp thở” vì hạ tầng quá tải, Bộ VH-TT-DL đánh giá như thế nào giữa “khai thác du lịch” và “xâm hại di sản” hiện nay? Bộ có giải pháp, quy chuẩn nào về quy hoạch để ngăn chặn tình trạng “đô thị di sản biến thành phố chợ”?

- Thứ trưởng HOÀNG ĐẠO CƯƠNG: Quan điểm xuyên suốt của Bộ VH-TT-DL là việc quản lý di sản phải bảo đảm tuân thủ Luật Di sản văn hóa, Công ước 1972 của UNESCO và các hướng dẫn thực hiện nhằm bảo vệ giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản. Để kiểm soát các nguy cơ tác động đến di sản, Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các nghị định hướng dẫn đã bổ sung quy định về quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản thế giới. Trong đó, Nghị định 208/2025/NĐ-CP quy định việc đánh giá tác động di sản đối với các dự án phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực di sản và vùng đệm, đồng thời quy định về hoạt động xây dựng, cải tạo công trình liên quan đến di sản.

Bộ cũng đã thẩm định Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Quần thể di tích Cố đô Huế và Đề án bảo tồn, phát huy giá trị đô thị cổ Hội An. Các quy hoạch, kế hoạch quản lý di sản đều xác định những nguy cơ hiện hữu và tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến giá trị di sản, đồng thời đề ra các giải pháp cụ thể, trong đó có nội dung về xây dựng hạ tầng kỹ thuật…

- Làm thế nào để cân bằng giữa “bảo tồn nguyên trạng” với “quyền được sống tiện nghi” của người dân? Nhà nước có kế hoạch điều chỉnh quy định hoặc có gói hỗ trợ kinh phí cụ thể nào để việc bảo tồn không còn là gánh nặng cho cộng đồng dân cư trong vùng di sản?

- Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các nghị định liên quan đã quy định cụ thể việc sửa chữa, cải tạo, xây dựng nhà ở trong khu vực di tích, di sản thế giới, đồng thời phân cấp cho cơ quan chuyên môn địa phương thực hiện. Các quy định nhằm vừa tạo điều kiện nâng cao đời sống người dân, vừa bảo vệ giá trị di sản, phòng ngừa tác động tiêu cực đến cảnh quan, yếu tố gốc và môi trường. Bảo tồn di sản phải gắn với cộng đồng, hài hòa giữa nhu cầu sinh hoạt chính đáng của người dân và yêu cầu gìn giữ di sản.

Căn nhà cổ hơn 150 năm của ông Đồng Viết Mão tại làng Lộc Yên (xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng) đã xuống cấp. Ảnh: Nguyễn Cường

Việc bảo tồn, tu bổ nhà ở trong khu vực di tích, di sản hiện được thực hiện theo các chương trình, đề án và nguồn lực của từng địa phương, đồng thời huy động sự tham gia của Nhà nước, cộng đồng và các nguồn lực xã hội hóa. Bộ VH-TT-DL sẽ tiếp tục phối hợp các bộ, ngành và địa phương nghiên cứu các giải pháp phù hợp nhằm giảm bớt khó khăn cho người dân trong quá trình bảo tồn, tu bổ nhà ở gắn với bảo vệ giá trị di sản, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn và nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng cư dân trong vùng di sản.

- Ý kiến của Thứ trưởng về quan điểm cần phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững, để di sản thực sự sống trong cộng đồng, trong chiến lược phát triển văn hóa và du lịch của Việt Nam hiện nay?

- Di sản là nguồn tài nguyên vô giá do cha ông để lại và thiên nhiên ban tặng. Vì vậy, quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là bảo tồn, phát huy giá trị di sản để làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam. Mỗi người dân, cộng đồng và cơ quan quản lý đều phải có trách nhiệm bảo vệ, bồi đắp, làm phong phú thêm các giá trị di sản. Bộ VH-TT-DL sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý điểm đến, quản lý sức chứa và phân luồng khách tại các khu, điểm du lịch di sản; nghiên cứu cơ chế để nguồn thu từ du lịch được tái đầu tư hiệu quả cho công tác bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị di sản, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương.

- Đâu là giải pháp căn cơ để giải quyết xung đột giữa bảo tồn di sản và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng tại Việt Nam hiện nay?

- Trong bối cảnh di sản đang chịu nhiều sức ép từ đô thị hóa, biến đổi khí hậu và những thay đổi của đời sống đương đại, giải pháp căn cơ là giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản vì mục tiêu phát triển bền vững; không “hạn chế đô thị hóa” để bảo tồn di sản, mà phải chuyển từ tư duy phát triển đối kháng sang tư duy phát triển hài hòa. Di sản và đô thị hóa không nhất thiết loại trừ nhau. Nếu được quy hoạch và quản trị tốt, chính di sản sẽ tạo nên bản sắc, nâng cao giá trị của đô thị và trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.