Giữ hồn Hội An trong dòng chảy cộng cư

Du khách thích thú với các trải nghiệm văn hóa bản địa từ Hội An. Ảnh: L.T.K

Đặc tính lịch sử vùng đất

Từng là thương cảng quốc tế sầm uất, Hội An mang trong mình dấu ấn hội tụ, giao thoa của nhiều cộng đồng cư dân, góp phần hình thành diện mạo văn hóa đặc sắc của đô thị cổ.

Vì vậy, sự hiện diện của những người từ nơi khác đến sinh sống, lập nghiệp không phải là điều xa lạ, mà còn là sự tiếp nối một đặc tính lịch sử của vùng đất này.

Theo ông Nguyễn Chí Trung, nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, quá trình hội tụ dân cư luôn gắn liền với sự phát triển kinh tế và giao lưu văn hóa, tạo nên bản sắc riêng của Hội An.

Vấn đề không nằm ở việc hạn chế người từ nơi khác đến, mà là xây dựng cơ chế quản lý, gắn kết những cư dân đã lựa chọn Hội An làm nơi sinh sống, lập nghiệp, để họ trở thành một phần của cộng đồng, cùng tham gia gìn giữ bản sắc văn hóa và đóng góp vào sự phát triển chung của đô thị.

Góc nhìn này gợi mở cách tiếp cận rộng hơn trong bảo tồn di sản.

Bởi nếu chỉ xem cư dân bản địa là chủ thể duy nhất của di sản thì rất khó hình thành một cộng đồng có khả năng thích ứng với những biến đổi của đô thị. Ngược lại, nếu mọi sự dịch chuyển dân cư đều được xem là động lực phát triển mà thiếu cơ chế định hướng, gắn kết, Hội An cũng có nguy cơ đánh mất những giá trị văn hóa vốn có.

Nhìn từ thực tế Hội An, bài toán dân cư có những chiều cạnh phức tạp hơn câu chuyện giữ hay mất người bản địa. Áp lực du lịch, giá trị bất động sản, sự chuyển đổi công năng nhà ở, công tác bảo tồn nhà cổ, cùng những thay đổi trong nhu cầu phát triển kinh tế đã và đang tác động đến lựa chọn của nhiều gia đình.

Ông Tống Quốc Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Hội An cho rằng, dù người dân ở phố cổ dịch chuyển ra vùng ven sinh sống vẫn không ảnh hưởng nhiều đến nếp sống lâu đời của cư dân phố cổ. Sinh sống ngoài vùng lõi di tích nhưng nhiều hộ dân vẫn giữ nhà cổ để kinh doanh buôn bán, thờ cúng tổ tiên, do vậy, truyền thống vẫn hiện hữu trong đời sống cư dân lâu đời của Hội An.

Những người lựa chọn Hội An để sinh sống cũng có thể trở thành nguồn lực mới cho đô thị. Họ mang đến tri thức, nghề nghiệp, kinh nghiệm, ý tưởng sáng tạo và những cách thức tổ chức đời sống mới.

Nếu được định hướng và gắn kết đúng cách, sự giao thoa giữa cư dân bản địa và cư dân mới có thể làm giàu thêm đời sống văn hóa, tạo ra những động lực phát triển mà vẫn giữ được bản sắc riêng. Một cộng đồng di sản bền vững vì thế phải có khả năng dung nạp, tiếp nhận những yếu tố mới, nhưng không đánh mất nền tảng văn hóa đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đô thị cổ Hội An. Ảnh: L.T.K

Trách nhiệm trong quản trị cộng đồng

Từ câu chuyện cư dân, vai trò của chính quyền trở thành vấn đề có tính quyết định.

Bảo tồn di sản không thể chỉ được nhìn nhận qua số lượng di tích được trùng tu, những tuyến phố được chỉnh trang hay các quy định về xây dựng, kinh doanh. Đằng sau những quy định ấy là đời sống của hàng nghìn hộ dân, là những lựa chọn sinh kế và là quá trình thay đổi của một cộng đồng đô thị.

Ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An, với kinh nghiệm nhiều năm gắn bó và điều hành đô thị di sản, gợi mở góc nhìn về trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước đối với mối quan hệ giữa di sản và con người.

“Thực tiễn Hội An cho thấy, người giữ gìn giá trị di sản Hội An chính là cộng đồng đang sinh sống ở đây, muốn bảo tồn thành công thì chính quyền phải định hướng, có những nguyên tắc trách nhiệm quản lý rõ ràng, có sự kiên định trong bảo vệ lợi ích chung, nhưng đồng thời phải biết vận động, thuyết phục và tạo sự đồng thuận trong nhân dân” - ông Nguyễn Sự phân tích thêm.

Một vấn đề khác được đặt ra là làm thế nào để Hội An không phụ thuộc quá lớn vào sức hút của khu phố cổ, đồng thời tạo thêm những không gian phát triển mới mà không làm tổn hại đến cấu trúc di sản.

Bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội gợi mở hướng phát triển cân bằng, mở rộng không gian, chú trọng quy hoạch khu vực phía nam, phát triển các sản phẩm du lịch có chiều sâu và gia tăng trải nghiệm. Đây được xem là giải pháp phân bổ lại dòng khách, đưa cách tiếp cận mới để khai thác những giá trị văn hóa, sinh thái và đời sống cộng đồng trong một không gian rộng lớn hơn.

Từ góc nhìn này, phát triển phía nam Hội An cần được đặt trong mối liên kết với khu phố cổ, các làng nghề, không gian sông nước, vùng nông nghiệp và những cộng đồng cư dân đang gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa.

Du lịch không chỉ dừng lại ở việc đưa khách đến tham quan một địa điểm, mà cần tạo điều kiện để họ hiểu hơn về lịch sử, văn hóa, nghề nghiệp và cách thức cộng đồng địa phương đang sống.

Khi không gian phát triển của thành phố Đà Nẵng đang rộng mở, điều cần thiết là cách tiếp cận cởi mở nhưng vẫn phải giữ gìn những giá trị cốt lõi, tạo điều kiện cho sự vận động tự nhiên của cộng đồng và bảo đảm mọi thay đổi đều nằm trong giới hạn có thể chấp nhận được đối với di sản.

Giá trị của đô thị di sản không chỉ nằm ở những gì còn lại từ quá khứ, mà còn ở khả năng nuôi dưỡng một cộng đồng đủ gắn bó để tiếp nối quá khứ và cùng kiến tạo tương lai. Giữ được người bản xứ, gắn kết được người đến sau, để tất cả cùng sống có trách nhiệm với di sản trong dòng chảy phát triển.