Giữ hồn quê trong những tên gọi mới sau sáp nhập

Giữ gìn tên làng, tên bản sau sáp nhập không chỉ lưu giữ ký ức địa phương mà còn góp phần tạo sự gắn kết trong cộng đồng mới. Ảnh: Võ Khánh.

Giữ tên làng sau sáp nhập

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Dùng cùng nhiều xã lân cận được hợp nhất thành xã Đại Đồng. Từ đó, tên gọi Dùng không còn trên bản đồ hành chính. Với nhiều người dân, sự thay đổi ấy không chỉ là việc đổi tên một đơn vị hành chính, mà còn gợi nỗi tiếc nuối về một địa danh gắn liền với tuổi thơ và ký ức của bao thế hệ.

Ngày 26/6, sau khi hoàn thành việc sắp xếp các thôn, xã Đại Đồng quyết định đặt tên bốn thôn mới là Dùng 1, Dùng 2, Dùng 3 và Dùng 4, kế thừa tên gọi của thị trấn cũ. Một quyết định tưởng như chỉ liên quan đến địa giới hành chính lại nhận được sự đồng thuận rất lớn từ người dân.

"Tên Dùng gắn bó với người dân chúng tôi từ bao đời nay. Khi không còn tên thị trấn, ai cũng thấy tiếc. Nay lấy lại tên ấy đặt cho các thôn mới, bà con rất phấn khởi", ông Nguyễn Thế Tùng, Trưởng thôn Dùng 1, nói.

Tên gọi Dùng được giữ lại để đặt cho các thôn mới ở xã Đại Đồng, góp phần lưu giữ ký ức về một địa danh đã gắn bó với nhiều thế hệ người dân Thanh Chương. Ảnh: Song Hoàng.

Theo ông Tùng, trong quá trình lấy ý kiến, hơn 96% người dân đồng thuận với phương án này. Với nhiều người, việc giữ lại tên gọi truyền thống không chỉ để thuận tiện trong đời sống hằng ngày mà còn là cách lưu giữ ký ức của một vùng đất.

Câu chuyện ở Đại Đồng phản ánh một thực tế diễn ra tại nhiều địa phương ở Nghệ An sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khi các đơn vị dân cư được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn, câu hỏi đặt ra không chỉ là giảm bao nhiêu đầu mối quản lý, mà còn là làm sao để những tên làng, tên bản gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Nếu ở Đại Đồng, tên gọi Dùng trở thành sợi dây nối ký ức giữa thị trấn cũ và những thôn mới, thì tại nhiều bản làng miền tây Nghệ An, việc đặt tên sau sáp nhập còn mang theo những câu chuyện dài hơn về lịch sử hình thành cộng đồng, về văn hóa bản địa và cả khát vọng gắn kết những cư dân từng sống ở những bản làng khác nhau.

Sau khi sắp xếp, xã Mậu Thạch giảm từ 24 bản xuống còn 9 bản. Khối lượng công việc không chỉ dừng ở việc hợp nhất địa giới, bầu trưởng bản hay kiện toàn bộ máy, mà còn là lựa chọn những cái tên đủ sức đại diện cho cộng đồng mới.

Tinh gọn tổ chức, giữ gìn hồn cốt văn hóa là mục tiêu trong quá trình sắp xếp thôn, làng, tổ dân phố. Ảnh: Song Hoàng.

Trao đổi với phóng viên, ông Phạm Trọng Bình, Bí thư Đảng ủy xã Mậu Thạch, cho biết ngay từ đầu, địa phương xác định việc đặt tên các bản không thể chỉ là sự ghép nối cơ học tên gọi của các đơn vị cũ. Mỗi phương án đều được cân nhắc kỹ trên cơ sở lịch sử hình thành, yếu tố văn hóa, đặc điểm địa lý và đặc biệt là ý kiến của các già làng, người am hiểu lịch sử địa phương.

Theo ông Bình, một trong những câu chuyện được nhiều người nhắc đến là bản Muộng Bỏi, hình thành từ hai bản Muộng và Bỏi. Theo cách lý giải của người Thái, "Muộng" (Co Muống) là tên một cây xoài cổ thụ từng gắn bó với vùng đất này từ nhiều đời trước. Còn "Bỏi" (Huồi Pòi) lại gợi nhớ câu chuyện ông Tri phủ đưa người dân đến khai khẩn, lập bản bên khe Pòi. Khi hai bản nhập làm một, cả hai yếu tố ấy đều được giữ lại trong tên gọi mới. Người dân đồng tình bởi cái tên không chỉ thuận miệng để gọi, mà còn nhắc con cháu về nguồn gốc của bản làng mình.

Một câu chuyện khác là bản Trịnh Sơn. Tên bản được lấy từ địa danh cổ Trịnh Sơn, nơi gắn với quá trình Lê Lợi tập trận chuẩn bị cho trận đánh thành Trà Lân. Chính dấu ấn lịch sử ấy khiến phương án này nhận được sự đồng thuận cao của người dân, bởi mỗi lần nhắc tên bản cũng là một lần nhắc nhớ về lịch sử quê hương. Ngay cả những phương án tưởng chừng rất đơn giản cũng trải qua nhiều lần bàn bạc. Khi sáp nhập bản Kẻ Giá với bản Thạch Sơn, nơi sinh sống của đồng bào Đan Lai từng có ý kiến đề xuất lấy tên Gia Lai.

Tuy nhiên, sau nhiều cuộc họp, địa phương thống nhất chọn tên Thạch Gia. Trong cách lý giải của người dân, "Thạch" tượng trưng cho sự vững bền như đá, còn "Gia" gợi về mái ấm, gia đình, gửi gắm mong muốn xây dựng một cộng đồng đoàn kết, gắn bó.

Từ bản sắc riêng đến sức mạnh của cộng đồng mới

Không chỉ ở miền núi hay vùng nông thôn, câu chuyện giữ gìn những địa danh quen thuộc cũng đang diễn ra ở các đô thị sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Tại phường Cửa Lò, sau khi thực hiện đề án sắp xếp đơn vị dân cư, số khối phố giảm từ 39 xuống còn 18, tương ứng giảm 21 đầu mối ở cơ sở. Đây là bước đi nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý. Nhưng điều được nhiều người dân nhắc đến nhiều hơn lại là cách địa phương lựa chọn tên gọi cho các khối phố mới.

Thay vì đặt những cái tên hoàn toàn xa lạ, Cửa Lò giữ lại những địa danh đã gắn bó với nhiều thế hệ như Nghi Tân, Nghi Thủy, Nghi Hòa, Nghi Hải, Nghi Thu, Thu Thủy, kết hợp với số thứ tự. Những cái tên ấy từng là tên phường cũ, là nơi lưu giữ ký ức của biết bao gia đình, gắn với những mùa biển, những con đường, mái trường và nhịp sống của một đô thị biển suốt nhiều năm. Đối với nhiều người dân, đó không chỉ là cách đặt tên thuận tiện cho quản lý mà còn là sự trân trọng quá khứ.

Tên làng, tên bản truyền thống được giữ lại sau sáp nhập không chỉ giúp người dân thuận tiện trong đời sống mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương. Ảnh: Võ Khánh.

Ông Nguyễn Văn Hùng, người dân khối Nghi Thủy 2 cho biết, điều khiến ông đồng tình nhất là những địa danh quen thuộc vẫn được giữ lại trong tên gọi mới. "Người dân vừa giữ được bản sắc quê hương, vừa ủng hộ việc sắp xếp để bộ máy hoạt động hiệu quả hơn. Chúng tôi cũng kỳ vọng sau khi tinh gọn đầu mối, các thủ tục hành chính và việc đầu tư các công trình dân sinh sẽ thuận lợi hơn", ông Hùng chia sẻ.

Sự đồng thuận ấy không đến một cách ngẫu nhiên. Trước khi triển khai phương án sắp xếp, phường Cửa Lò tổ chức lấy ý kiến cử tri công khai, dân chủ. 94,1% hộ dân đồng ý với phương án sắp xếp khối phố. Con số ấy cho thấy khi người dân được tham gia vào quá trình quyết định những vấn đề gắn với đời sống của mình, sự thay đổi sẽ dễ được chấp nhận hơn.

Không chỉ giữ gìn ký ức địa danh, việc thống nhất tên gọi còn mở ra những thuận lợi trong quản lý đô thị. Sau sắp xếp, đầu mối ở cơ sở được tinh gọn, nguồn lực có điều kiện tập trung hơn cho đầu tư hạ tầng, chỉnh trang đô thị và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.

Ở khu vực TP Vinh (cũ), mỗi địa phương lại có một cách làm khác nhau nhưng cùng hướng tới hài hòa giữa yêu cầu quản lý và việc gìn giữ dấu ấn lịch sử.

Có nơi lựa chọn đặt tên khối theo tên phường kết hợp số thứ tự, có nơi sử dụng số thứ tự gắn với tên phường để thuận lợi cho nhận diện địa bàn. Một số địa phương vẫn ưu tiên giữ những địa danh quen thuộc như Mẫu Đơn, Đông Yên hay ghép tên các khu dân cư cũ để hình thành tên mới như Phong Thịnh, được tạo từ hai xóm Nghi Phong và Nghi Thái. Những cách làm khác nhau ấy cho thấy việc đặt tên sau sáp nhập không có một khuôn mẫu duy nhất. Điều quan trọng hơn cả là mỗi địa phương đều cố gắng tìm một điểm cân bằng giữa yêu cầu quản lý hiện đại và nhu cầu gìn giữ bản sắc của cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch UBND phường Thành Vinh, việc thống nhất tên gọi các khối phố không chỉ giúp người dân dễ nhận diện địa bàn mà còn tạo thuận lợi cho công tác quản lý dân cư, chuẩn hóa dữ liệu và quá trình chuyển đổi số. Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện đặt tên sau sáp nhập cũng phản ánh một cách ứng xử với văn hóa trong quá trình phát triển.

Ông Bùi Công Vinh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho rằng, sau sáp nhập, mục tiêu không phải tạo ra một cộng đồng đồng nhất bằng cách xóa đi mọi khác biệt, mà là xây dựng sự thống nhất trên nền tảng tôn trọng sự đa dạng. Theo ông Vinh, điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể như xây dựng quy ước cộng đồng, duy trì các ngày hội văn hóa, số hóa tư liệu về lịch sử địa phương, phát huy vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân, người có uy tín và đưa giáo dục truyền thống vào các hoạt động của trường học, đoàn thể.

Đối với những địa phương có tiềm năng phát triển du lịch, đặc biệt là vùng biển và miền núi, các giá trị văn hóa còn có thể trở thành nguồn lực phát triển. Những lễ hội truyền thống, làng nghề, ẩm thực, tiếng nói, chữ viết hay ký ức của các thế hệ nếu được gìn giữ và khai thác hợp lý sẽ góp phần tạo nên những sản phẩm văn hóa mang dấu ấn riêng của từng vùng đất.