Giữ hồn tuồng, đổi mới cách tiếp cận khán giả

Nghệ thuật roi ngựa - nét diễn ước lệ đặc sắc của sân khấu tuồng

Từ thời hoàng kim đến sân khấu tuồng hôm nay

Gắn bó với nghệ thuật tuồng suốt 60 năm, NSND Mẫn Thu đã chứng kiến nhiều thăng trầm của sân khấu truyền thống, đồng thời dìu dắt nhiều thế hệ nghệ sĩ. Theo bà, sức sống lâu dài của tuồng bắt nguồn từ sự gắn bó với công chúng.

“Tôi nghĩ rằng, nếu tuồng không phát triển, không có khán giả yêu mến thì không thể sống được lâu như thế suốt hàng trăm năm qua. Từ Nam ra Bắc, đâu đâu cũng có tuồng, không chỉ ở miền Bắc mà còn ở miền Trung, miền Nam, từ Huế, Đà Nẵng đến Sài Gòn...”, NSND Mẫn Thu chia sẻ.

Nhớ lại chuyến giao lưu nghệ thuật ở nước ngoài vào năm 1991, bà kể về sự thích thú của khán giả trước nghệ thuật biểu diễn ước lệ của tuồng. Người nghệ sĩ có thể sử dụng những động tác ước lệ để truyền tải câu chuyện mà không cần tái hiện toàn bộ bối cảnh trên sân khấu. Chỉ với một chiếc roi, nghệ sĩ có thể gợi tả hình ảnh con ngựa và trạng thái của nó, để khán giả tự hình dung diễn biến câu chuyện.

Theo NSND Mẫn Thu, hình thức biểu diễn có thể điều chỉnh để phù hợp với xã hội hiện đại, nhưng những yếu tố cơ bản làm nên bản sắc của tuồng cần được gìn giữ.

NSND Mẫn Thu

Tuy nhiên, để tiếp tục duy trì sức sống trong đời sống đương đại, nghệ thuật tuồng cần tìm được cách thích ứng với những thay đổi trong nhu cầu thưởng thức của công chúng mà vẫn giữ vững bản sắc. Đây cũng là thách thức mà sân khấu truyền thống đang đối mặt khi thói quen giải trí của khán giả ngày càng đa dạng.

Với hơn 20 năm gắn bó với nghề, NSƯT Lộc Huyền (Trưởng đoàn Nghệ thuật Tuồng thuộc Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam) nhận thấy mối quan hệ giữa sân khấu và khán giả đã có nhiều thay đổi.

Người xem ngày nay có thêm nhiều lựa chọn giải trí, trong khi nghệ thuật truyền thống chưa trở thành lựa chọn thường xuyên của đông đảo công chúng.

NSƯT Lộc Huyền

Trước thực tế đó, theo nghệ sĩ, tuồng cần có những điều chỉnh về đề tài, kịch bản, thời lượng, không gian biểu diễn và cách quảng bá để phù hợp hơn với thị hiếu đương đại.

Dẫu vậy, đổi mới không đồng nghĩa với thay đổi mọi yếu tố của loại hình nghệ thuật này. Những giá trị cốt lõi như ngôn ngữ biểu diễn, vũ đạo, nghệ thuật hát - nói và tính ước lệ vẫn cần được gìn giữ.

Từ thực tế hoạt động biểu diễn, NSƯT Lộc Huyền cho rằng, việc khán giả chưa thực sự “mặn mà” với tuồng cũng cần được nhìn nhận từ cơ hội tiếp cận loại hình nghệ thuật này.

Bởi muốn công chúng hiểu, yêu và gắn bó với tuồng, trước hết cần tạo điều kiện để họ được tiếp xúc và cảm nhận những giá trị đặc sắc của nghệ thuật truyền thống.

Mở lối cho tuồng đến với công chúng hiện đại

Giữa những thách thức của sân khấu truyền thống, nghệ sĩ Thanh Phương (Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam) lựa chọn gắn bó với tuồng từ tình yêu được nuôi dưỡng trong gia đình và những lần tiếp xúc với bộ môn nghệ thuật này từ thuở nhỏ. Chứng kiến những thăng trầm của nghề, lắng nghe câu chuyện và tâm huyết của các thế hệ đi trước, nữ nghệ sĩ càng có thêm động lực để theo đuổi con đường đã chọn.

Theo nghệ sĩ Thanh Phương, sự phát triển của truyền thông và mạng xã hội đang mở thêm cơ hội đưa tuồng đến gần công chúng.

Đông đảo khán giả đến thưởng thức tuồng tại rạp Hồng Hà (Hà Nội)

Nếu trước đây, hình ảnh và tư liệu về loại hình nghệ thuật này trên môi trường mạng còn hạn chế, thì nay, khán giả có thể chủ động tìm hiểu về vở diễn, nghệ sĩ và đặc trưng nghệ thuật trước khi đến nhà hát. Những cánh cửa tiếp cận được mở rộng cũng giúp tuồng có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống của người trẻ.

Nữ nghệ sĩ nhớ lại niềm vui khi chứng kiến khán giả trẻ vỗ tay, tặng hoa và hào hứng giao lưu với nghệ sĩ sau buổi diễn. Với cô, sự đón nhận ấy vừa là nguồn động viên để tiếp tục gắn bó với nghề, vừa cho thấy khoảng cách giữa sân khấu truyền thống và công chúng hôm nay có thể được thu hẹp khi khán giả có cơ hội tiếp xúc, trải nghiệm và cảm nhận trực tiếp.

Từ phía người xem, bạn Khánh Ly (Hà Nội) cho rằng, muốn tuồng đến gần hơn với người trẻ, trước hết cần giúp họ hiểu những giá trị nghệ thuật làm nên bản sắc của loại hình này. Cách hát, lối diễn và nghệ thuật xây dựng nhân vật giàu tính ước lệ tạo nên sức hấp dẫn riêng, song cũng có thể khiến những người chưa quen thưởng thức gặp khó khăn khi tiếp cận.

Vì vậy, các buổi giao lưu, tọa đàm và trải nghiệm trực tiếp sẽ giúp người trẻ từng bước khám phá ngôn ngữ biểu đạt của tuồng, từ đó cảm nhận sâu hơn những giá trị ẩn sau mỗi vai diễn, động tác và làn điệu.