Giữ hồn văn hóa M'nông giữa đại ngàn Lâm Đồng

Giữa đại ngàn Lâm Đồng, nơi tiếng gió hòa cùng nhịp chiêng, những nghệ nhân M’nông vẫn gìn giữ và trao truyền hồn cốt văn hóa dân tộc, để những giá trị ngàn đời không chìm khuất trong dòng chảy hiện đại.

Lâm Đồng hiện có 29 Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) và 4 Nghệ nhân Nhân dân (NNND) người M’nông (trong đó có 6 nghệ nhân đã qua đời trước, sau và trong quá trình chờ Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu).

Các nghệ nhân đang nắm giữ nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc như cồng chiêng, dân ca, sử thi, dệt thổ cẩm, tri thức dân gian, nghi lễ truyền thống…

Bằng vốn hiểu biết sâu sắc và tình yêu bền bỉ với văn hóa dân tộc, họ trở thành hạt nhân quan trọng trong bảo tồn, truyền dạy và lan tỏa di sản nơi bon làng.

Ở bon Diêng Ngaih, xã Tuy Đức có một người được bà con hết mực kính trọng – NNND Điểu Nơi. Ông được cộng đồng xem như “cây đại thụ” của văn hóa M’nông.

Hát dân ca là một trong những loại hình di sản do NNND Điểu Nơi nắm giữ; ông đồng thời là nghệ nhân đánh chiêng, chỉnh chiêng giỏi của tỉnh

Với tâm huyết gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người M’nông, ông nắm giữ kho tàng tri thức dân gian quý báu, từ nghệ thuật trình diễn, ngữ văn dân gian đến các câu chuyện lịch sử hào hùng của dân tộc.

Hơn nửa đời gắn bó với chiêng, ông gìn giữ hồn chiêng M’nông bằng tất cả tình yêu và niềm tự hào. Không chỉ có đôi tay khéo léo của người nghệ nhân mà ông còn là trí nhớ sống của cả một nền văn hóa.

Mỗi tiếng chiêng ông chỉnh, mỗi chiếc gùi ông đan đều chứa đựng tâm huyết, gửi gắm tình yêu bon làng, cũng như cách ông gìn giữ linh hồn văn hóa M’nông qua năm tháng.

Ông Điểu Nơi là người có công sưu tầm, nghiên cứu, ghi lại những câu chuyện lịch sử gắn liền với người M’nông và dân ca, sử thi M’nông

NNND Điểu Nơi không chỉ là nghệ nhân chỉnh chiêng, đánh chiêng giỏi mà còn là người có công lớn trong việc sưu tầm, nghiên cứu và ghi chép lại những câu chuyện lịch sử liên quan đến thủ lĩnh anh hùng N’Trang Lơng.

Ở tuổi xế chiều, NNND Điểu Nơi vẫn tiếp tục truyền dạy cho con cháu những giá trị văn hóa truyền thống, với mong muốn rằng những nét đẹp này sẽ luôn được bảo tồn, lan tỏa. Ở ông Điểu Nơi hội tụ cả trí nhớ văn hóa, lòng tự hào dân tộc và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.

Sinh năm 1942, NNND H’Jang, bon Đắk B’lao, xã Kiến Đức được xem là một trong những người “giữ lửa” bền bỉ nhất của nghề dệt thổ cẩm M’nông.

Dù tuổi đã cao, bà H’Jang vẫn ngày ngày cặm cụi bên khung cửi, tận tụy giữ gìn và phát huy giá trị của nghề dệt thổ cẩm

Từ những buổi theo mẹ, theo bà học dệt sau giờ lên rẫy, gần 70 năm qua, bà vẫn miệt mài bên khung cửi, dệt nên những tấm vải mang hoa văn truyền thống đặc trưng của dân tộc mình.

Sau khi dệt thành những tấm vải, bà H’Jang lại thiết kế, ngồi bên bàn máy may, làm nên các sản phẩm váy, áo, túi, khăn…

Với bà H’Jang, mỗi hoa văn trên thổ cẩm đều có ý nghĩa riêng, gắn với núi rừng, dòng suối, con người và đời sống bon làng. Nghề dệt vì thế không chỉ là sinh kế mà còn là cách gìn giữ hồn cốt của người M’nông.

Tấm thổ cẩm dệt từ cây rừng được bà H’Jang giữ gìn hơn 70 năm qua

Không dừng lại ở việc thực hành, bà còn miệt mài truyền dạy nghề cho con cháu, phụ nữ trẻ trong bon, mong muốn sợi chỉ truyền thống không bị đứt đoạn giữa dòng chảy hiện đại.

Với những cống hiến không ngừng nghỉ, năm 2015 bà được phong tặng danh hiệu NNƯT; đến năm 2019, bà vinh dự được Nhà nước trao tặng danh hiệu NNND – sự vinh danh cao quý cho cả một đời gắn bó với thổ cẩm và văn hóa M’nông.

Hơn nửa thế kỷ qua, NNƯT Thị Ai, bon Bu Kóh, xã Tuy Đức cũng bền bỉ “thắp lửa” cho nghề dệt thổ cẩm M’nông. Bắt đầu học nghề từ năm 10 tuổi, trải qua hơn 45 năm thực hành, bà thành thạo mọi công đoạn dệt, sáng tạo nhiều hoa văn tinh xảo trên váy, khố, mền, túi đeo…

Không chỉ khéo tay, bà Thị Ai còn được cộng đồng trân trọng bởi tinh thần gìn giữ nghề truyền thống và ý thức truyền dạy cho thế hệ trẻ.

NNƯT Thị Ai truyền dạy nghề dệt thổ cẩm cho thế hệ trẻ

Những tấm vải thổ cẩm truyền thống của học trò dệt được là niềm vui lớn lao với bà Thị Ai

Bà Thị Ai tìm hiểu các cách dệt thổ cẩm với tinh thần cầu thị, mong muốn bổ sung kiến thức về nghề dệt thổ cẩm và truyền dạy cho thế hệ trẻ được bài bản hơn

Không chỉ dệt giỏi, bà Thị Ai còn tích cực truyền dạy nghề cho khoảng 30 người trong bon, tham gia các lớp tập huấn, hội thi, hội diễn với mong muốn lớp trẻ hiểu và yêu hơn nghề truyền thống. Đầu năm 2025, bà được đề nghị xét tặng danh hiệu NNND – sự ghi nhận xứng đáng cho cả một đời tận hiến.

Không chỉ dệt giỏi, bà Thị Ai (ngoài cùng bên phải) còn am hiểu cồng chiêng, dân ca, làm rượu cần, ẩm thực – những giá trị cốt lõi của văn hóa M’nông

Nếu thổ cẩm dệt nên sắc màu đời sống thì dân ca, sử thi và cồng chiêng ngân lên thanh âm tâm hồn người M’nông. Giữa đại ngàn, những thanh âm ấy vẫn còn vang vọng, nhờ những con người lặng lẽ gìn giữ.

NNND Thị Bơh nắm giữ di sản diễn tấu cồng chiêng và hát dân ca M’nông

Ở bon N’Jrang Lu, xã Đức An, NNND Thị Bơh đã dành trọn cuộc đời cho tiếng chiêng, lời hát.

Bà Thị Bơh lưu giữ những hình ảnh về văn hóa, các di sản của bon làng qua các thế hệ như một cách lưu giữ văn hóa cho thế hệ sau

Bà Thị Bơh lưu giữ những hình ảnh về văn hóa, các di sản của bon làng qua các thế hệ như một cách lưu giữ văn hóa cho thế hệ sau

Bà Thị Bơh trân trọng danh hiệu NNND như lời nhắc nhở về trách nhiệm giữ gìn di sản

Từ năm 18 tuổi, bà theo các già làng học đánh chiêng, hát dân ca. Thời gian chắt lọc đam mê thành bản lĩnh, giúp bà thông thạo nhiều bài chiêng cổ, những làn điệu gắn với nghi lễ, lễ hội của cộng đồng.

Giữa bon Sa Pa, xã Thuận An - NNƯT H’Plơ được bà con gọi bằng cái tên trìu mến: “Bông hoa của bon làng”. Bà am hiểu cồng chiêng, dân ca, làm rượu cần – những mạch nguồn văn hóa gắn chặt với đời sống người M’nông. Từ lễ hội đến liên hoan văn nghệ, từ sân làng đến không gian biểu diễn lớn, bà luôn hiện diện với tiếng chiêng và lời hát. Hơn 200 người đã được bà truyền dạy dân ca – những hạt mầm âm thầm nảy nở giữa cộng đồng.

NNƯT H’Plơ (ngoài cùng bên trái) “giữ lửa” tiếng chiêng M’nông

Không chỉ biểu diễn, bà miệt mài truyền dạy cho lớp trẻ – để tiếng chiêng không lạc giữa nhịp sống hiện đại. Năm 2022, danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân đến với bà như sự ghi nhận cho một đời bền bỉ giữ hồn văn hóa M’nông.

Trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, H'Plơ đều làm hết mình, được mọi người tin yêu

Nhiều năm qua, NNƯT H'Plơ thường xuyên truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể do địa phương tổ chức

Bà H’Plơ truyền thụ lại bí kíp để ủ rượu truyền thống thơm, ngon cho lớp trẻ trong bon

NNƯT H'Plơ cùng đội văn nghệ truyền thống của bon làng tích cực tham gia sự kiện văn hóa văn nghệ trong và ngoài tỉnh

Ở bon Bu Dăr, xã Quảng Trực, NNƯT Thị Brao lớn lên cùng sử thi, dân ca và tiếng chiêng vang vọng núi rừng. Từ năm 13 tuổi, bà được cha truyền dạy từng bài hát, từng nhịp chiêng. Hơn 60 năm gắn bó, dù tuổi cao, sức yếu, bà vẫn bền bỉ tham gia các hoạt động bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Bên ché rượu cần, bà Thị Brao thực hành hát và kể chuyện sử thi truyền thống của dân tộc M’nông

Không chỉ có những nghệ nhân tóc bạc, mạch nguồn ấy đang được tiếp nối bởi thế hệ trẻ. NNƯT Y Lanh, người con của bon Pi Nao, xã Nhân Cơ, theo học đánh chiêng từ năm 10 tuổi.

NNƯT Y Lanh tiếp nối tiếng chiêng bon Pi Nao

Đến tuổi đôi mươi, anh đã có thể dẫn dắt đội chiêng bon làng, mang âm thanh đại ngàn đến nhiều không gian giao lưu trong nước và quốc tế.

Với Y Lanh, mỗi lần truyền dạy cho lớp trẻ là một cách giữ lửa – để tiếng chiêng không tắt, để bản sắc M’nông còn ngân vang dài lâu giữa dòng chảy thời gian.

Y Lanh diễn tấu cồng chiêng trong không gian lễ hội truyền thống của người M’nông

Trong dòng chảy sôi động của xã hội hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ phai nhạt, đội ngũ NNƯT, NNND chính là lực lượng nòng cốt gìn giữ và lan tỏa di sản. Không chỉ thực hành, họ còn truyền dạy, khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong thế hệ trẻ.

Theo định hướng của ngành Văn hóa, thời gian tới, tỉnh Lâm Đồng sẽ tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng, tạo điều kiện để nghệ nhân vừa thực hành di sản, vừa nâng cao thu nhập, góp phần phát triển bền vững văn hóa địa phương.

Các nghệ nhân "giữ lửa" tiếng chiêng truyền thống cha ông để lại

Bà Lê Thị Trúc Linh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng đánh giá, các nghệ nhân là người sản sinh, nắm giữ và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho rằng, cần tranh thủ vai trò của các nghệ nhân đã được vinh danh trong việc trao truyền các giá trị văn hóa phi vật thể cho thế hệ sau. Trước mắt, phối hợp với các nghệ nhân tổ chức tập huấn, truyền dạy; đồng thời tham mưu các cấp có thẩm quyền cụ thể hóa chính sách hỗ trợ nghệ nhân.

Các NNƯT, NNND am hiểu và gìn giữ nhiều tri thức dân gian, từ ẩm thực đến nghi lễ truyền thống

Bên cạnh chính sách chung của tỉnh, các địa phương nơi có nghệ nhân cũng cần có cơ chế riêng, tạo sự đồng hành từ cấp tỉnh đến xã, nhằm phát huy tốt hơn vai trò của nghệ nhân và gìn giữ bền vững các giá trị văn hóa phi vật thể.

Nội dung, ảnh: Hồ Mai
Trình bày: Phạm Lương

Hồ Mai