Giữ hồn văn hóa Sán Dìu từ những lớp học cộng đồng

Trong những ngày hè, nhà văn hóa thôn Đồng Giang, xã Bình Tuyền luôn rộn ràng tiếng đọc bài, tiếng hát của trẻ nhỏ. Khác với những lớp học thông thường, các em được làm quen với tiếng nói của chính dân tộc mình, học cách phát âm, giao tiếp bằng tiếng Sán Dìu và tập hát những làn điệu Soọng cô mộc mạc, sâu lắng. Hơn 30 em thiếu nhi ở nhiều độ tuổi trong thôn tham gia lớp học.

Với nhiều em, đây là lần đầu tiên được học tiếng mẹ đẻ một cách bài bản. Từ những câu chào hỏi, cách xưng hô trong gia đình đến những bài dân ca truyền thống đều được các em tiếp cận với sự hào hứng. Không chỉ học một ngôn ngữ, các em từng bước hiểu hơn về lịch sử, phong tục, nếp sống và những giá trị văn hóa mà cha ông đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Các thành viên CLB Hát Soọng cô thôn Đồng Giang truyền dạy cách đọc tiếng Sán Dìu cho các em nhỏ.

Em Lưu Thị Thanh Huyền, thôn Đồng Giang chia sẻ, trước đây em thường nghe ông bà, cha mẹ trò chuyện bằng tiếng Sán Dìu nhưng chưa hiểu hết ý nghĩa. Tham gia lớp học, em đã biết thêm nhiều từ ngữ, có thể giao tiếp với người thân bằng tiếng dân tộc mình và cảm thấy tự hào hơn về cội nguồn.

Điểm đặc biệt của lớp học là toàn bộ giáo trình đều do các thành viên Câu lạc bộ Hát Soọng cô thôn Đồng Giang trực tiếp biên soạn. Từ vốn ngôn ngữ được lưu giữ qua nhiều năm, các nghệ nhân đã phiên âm tiếng Sán Dìu, xây dựng phương pháp truyền dạy phù hợp với trẻ nhỏ, giúp các em dễ đọc, dễ nhớ và có thể vận dụng trong cuộc sống hằng ngày.

Theo bà Dương Thị Sinh, thành viên Câu lạc bộ Hát Soọng cô thôn Đồng Giang, việc truyền dạy được thực hiện theo lộ trình từ dễ đến khó. Trước hết, các cháu được học cách đọc, cách nói thông qua hệ thống phiên âm tiếng Sán Dìu. Khi đã sử dụng thành thạo tiếng nói của dân tộc mình, các cháu sẽ tiếp tục học hát Soọng cô. Phương pháp giảng dạy được thiết kế gần gũi, phù hợp với lứa tuổi để mỗi buổi học đều trở thành một hoạt động trải nghiệm văn hóa sinh động.

Các em nhỏ dân tộc Sán Dìu tập trung học cách phát âm các từ ngữ thường dùng trong giao tiếp.

Nếu tiếng nói là phương tiện lưu giữ bản sắc thì Soọng cô chính là linh hồn của văn hóa Sán Dìu. Những câu hát đối đáp không chỉ phản ánh đời sống lao động, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình mà còn chuyển tải cách ứng xử, đạo lý và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp của cộng đồng. Vì thế, bảo tồn tiếng nói luôn gắn liền với việc gìn giữ những làn điệu dân ca truyền thống.

Bà Dương Thị Ba, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát Soọng cô thôn Đồng Giang cho biết, mục tiêu lớn nhất của lớp học là khôi phục và trao truyền những giá trị văn hóa của dân tộc Sán Dìu cho thế hệ trẻ. Khi các cháu biết nói tiếng mẹ đẻ, biết hát Soọng cô và hiểu ý nghĩa của từng lời ca, các giá trị văn hóa ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ trong đời sống cộng đồng, thay vì chỉ còn trong ký ức của lớp người cao tuổi.

Các thành viên CLB dạy hát Soọng cô tại lớp học.

Đồng Giang là thôn có 5 dân tộc cùng sinh sống gồm Kinh, Sán Dìu, Mường, Dao và Thái, trong đó đồng bào Sán Dìu chiếm đến 85% dân số. Đây là vùng còn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Sán Dìu. Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình hội nhập và sự thay đổi trong đời sống xã hội, tiếng nói, phong tục, tập quán và dân ca truyền thống đang dần bị mai một, nhất là trong lớp trẻ.

Theo ông Chu Văn Đức - Bí thư Chi bộ thôn Đồng Giang, đây là lớp truyền dạy tiếng dân tộc Sán Dìu và hát Soọng cô thứ ba do Câu lạc bộ Hát Soọng cô tổ chức tại thôn. Việc duy trì đều đặn các lớp học không chỉ giúp con em trong thôn biết đọc, biết nói tiếng dân tộc mình mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa, tạo nền tảng để các giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ và phát huy trong cộng đồng.

Không chỉ riêng Đồng Giang, phong trào truyền dạy tiếng Sán Dìu và hát Soọng cô đang từng bước lan tỏa trên địa bàn tỉnh. Từ đầu năm đến nay, Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát triển văn hóa Sán Dìu đã phối hợp mở hơn 10 lớp truyền dạy tại các xã Hợp Lý, Bình Tuyền, Xuân Hòa, Đại Đình, Đạo Trù... Mỗi lớp học được mở đã góp phần bảo tồn tiếng nói và tạo không gian sinh hoạt văn hóa, kết nối các thế hệ trong cộng đồng người Sán Dìu.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Nam - Trưởng ban Liên lạc cộng đồng dân tộc Sán Dìu tỉnh Phú Thọ cho rằng, trong bối cảnh nhiều lao động trẻ làm việc tại các khu, cụm công nghiệp ít có điều kiện tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống, việc tổ chức các lớp truyền dạy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nơi truyền lại tiếng nói, lời ca mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc, khơi dậy ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa trong thế hệ trẻ.

Khi tiếng nói còn được sử dụng, lời ca còn được cất lên và niềm tự hào về cội nguồn còn được vun đắp, thì những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Sán Dìu sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, góp phần làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn phát triển mới.