Chè Shan tuyết cổ thụ Xà Phìn khẳng định giá trị, mở rộng đầu ra

Một cây chè cổ thụ ở Phình Hồ. (Nguồn: Vietnam+)

Những cây chè Shan tuyết cổ thụ ở thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang đã gắn bó với cuộc sống của đồng bào Dao qua nhiều thế hệ.

Từ cách chế biến theo kinh nghiệm gia đình, người dân đang từng bước liên kết sản xuất, chú trọng chất lượng để đưa sản vật quê hương đến với người tiêu dùng.

Những dòng trà có giá trị đã hình thành, những đơn hàng riêng được duy trì, nhưng để cây chè mang lại nguồn thu bền vững, việc mở rộng thị trường vẫn là điều người làm trà nơi đây trăn trở.

Chắt chiu giá trị từ chè cổ thụ

Trên dải Tây Côn Lĩnh, Xà Phìn được biết đến với những mái nhà phủ rêu, ruộng bậc thang và những cây chè cổ thụ được người dân gìn giữ qua nhiều đời. Trong sinh hoạt của đồng bào Dao, chè là thức uống quen thuộc, là sản vật mời khách, đồng thời mang lại nguồn thu cho gia đình.

Kinh nghiệm lựa búp, sao chè được trao truyền trong quá trình lao động, mỗi gia đình lại có cách làm riêng. Tuy nhiên, khi sản phẩm chủ yếu được chế biến, tiêu thụ nhỏ lẻ, giá trị của vùng chè còn phụ thuộc nhiều vào người thu mua, khó tạo dựng một thị trường ổn định.

Hợp tác xã Trà Pèng được thành lập năm 2021, từng bước kết nối các hộ dân trong sản xuất và tiêu thụ chè. Theo ông Đặng Văn Háu, Giám đốc Hợp tác xã, hiện đơn vị liên kết với hơn 10 hộ, thu mua chè búp phục vụ chế biến các dòng hồng trà và lục trà, với giá thu mua hiện nay là 50.000 đồng/kg.

Việc có đầu mối liên kết tạo điều kiện để yêu cầu chế biến được chuyển đến người cung cấp nguyên liệu, giúp các hộ chú ý hơn tới việc lựa chọn búp chè. Chất lượng sản phẩm vì thế cần được chăm chút ngay từ lúc thu hái, trước khi nguyên liệu đưa về cơ sở sản xuất.

Theo người dân ở Phình Hồ, chè muốn ngon phải được hái lúc vẫn còn hơi sương. (Nguồn: Vietnam+)

Gia đình chị Đặng Thị Chầu, sinh năm 1987, người Dao ở Xà Phìn, mỗi năm có nguồn thu từ chè khoảng từ 10-20 triệu đồng. Con số ấy cho thấy cây chè đang đóng góp vào kinh tế gia đình, nhưng cũng đặt ra mong muốn nâng cao hơn nữa hiệu quả từ sản vật sẵn có. Với những hộ gắn bó lâu năm với chè cổ thụ, điều thiết thực là chè hái về có nơi tiêu thụ, công sức lao động được trả xứng đáng.

Để nguồn thu ấy được duy trì qua các mùa vụ, mối liên kết giữa người dân với cơ sở chế biến cần đi cùng khả năng tiêu thụ sản phẩm, bởi khó khăn ở đầu ra cuối cùng sẽ tác động trở lại việc thu mua nguyên liệu.

Đồng hành với vùng chè Xà Phìn, anh Hoàng Văn Luận một chuyên gia trà ở thành phố Hà Nội đã tham gia cải tiến cách làm, phát triển sản phẩm và xây dựng hình ảnh thương hiệu. Theo anh, tất cả các khâu đều quan trọng đối với giá trị trà, từ lựa chọn nguyên liệu đến chế biến và bảo quản. Một mẻ trà có chất lượng đòi hỏi sự cẩn trọng xuyên suốt quá trình sản xuất; việc giữ được chất lượng đồng đều qua từng mẻ mới tạo cơ sở để khách hàng tin tưởng, tiếp tục đặt mua. Bởi vậy, kinh nghiệm làm chè của người dân cần được kết hợp với yêu cầu kỹ thuật phù hợp từng dòng sản phẩm, để những đặc điểm của nguyên liệu được thể hiện trong trà thành phẩm.

Hiện dòng lục trà có giá bán 1,2 triệu đồng/kg, hồng trà có giá bán 3 triệu đồng/kg. Đây là mức giá của trà thành phẩm, đã qua quá trình chế biến, khác với giá thu mua chè búp tươi. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào lượng nguyên liệu sử dụng, công lao động, chi phí chế biến, bảo quản và tiêu thụ.

Dù vậy, việc hình thành những dòng trà có mức giá riêng cho thấy hướng phát triển dựa trên chất lượng và nhu cầu cụ thể của khách hàng. Vấn đề tiếp theo là làm sao duy trì được lượng tiêu thụ, để giá trị sản phẩm chuyển thành doanh thu cho cơ sở chế biến và nguồn thu cho các hộ cung cấp chè.

Giữ khách hàng, mở thêm thị trường

Theo ông Đặng Văn Háu, nguồn nguyên liệu đầu vào tương đối thuận lợi, nhưng đầu ra của Hợp tác xã còn rất khó khăn. Phía Trung Quốc không còn thu mua như trước, khiến đơn vị phải tìm kiếm những hướng tiêu thụ khác. Khi một kênh thu mua thay đổi, lợi thế về nguyên liệu chưa đủ để bảo đảm sản phẩm bán được.

Cơ sở sản xuất phải tiếp cận khách hàng mới, tìm hiểu yêu cầu của người mua, đồng thời cân đối việc chế biến với khả năng tiêu thụ. Với một hợp tác xã liên kết các hộ dân vùng cao, đây là quá trình đòi hỏi cả thời gian lẫn nguồn lực.

Sản phẩm của Hợp tác xã Trà Pèng đạt OCOP từ tháng 10/2024; đơn vị hiện có liên kết với Công ty ở Hà Nội. Cùng với việc hoàn thiện sản phẩm, những kết nối thương mại mở ra cơ hội tiếp cận khách hàng, song việc duy trì giao dịch lâu dài vẫn cần được xây dựng từ chất lượng, uy tín và khả năng đáp ứng đơn hàng.

Các sản phẩm trà OCOP của tỉnh Tuyên Quang được trưng bày tại điểm giới thiệu sản phẩm, trong đó có trà Shan tuyết Hồng Thái và Fìn Hò Trà - những sản phẩm trà của Tuyên Quang đã đạt OCOP 5 sao quốc gia. (Ảnh: Minh Tâm/TTXVN)

Chứng nhận OCOP là điều kiện thuận lợi để giới thiệu sản phẩm, còn sức tiêu thụ cần được tạo dựng qua từng thị trường cụ thể. Điều hợp tác xã cần là những mối liên kết giúp sản phẩm đến được với người sử dụng và có thêm cơ hội được đặt mua trở lại.

Anh Hoàng Văn Luận cho biết, hiện có một số đơn vị đặt sản phẩm riêng; trà cũng được bán cho khách du lịch, các đơn hàng này tương đối ổn định. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy sản phẩm đã có nhóm khách hàng đón nhận. Tuy nhiên, sự ổn định của các đơn hàng hiện có chưa đồng nghĩa với việc khó khăn về đầu ra chung đã được giải quyết. Để mở rộng tiêu thụ, vùng chè vẫn cần thêm khách hàng, thêm những mối liên kết lâu dài.

Cùng với việc tìm thị trường mới, giữ được khách hàng đã sử dụng sản phẩm cũng là công việc cần sự kiên trì, bởi mỗi lần đặt mua tiếp theo đều gắn với trải nghiệm và niềm tin từ lần mua trước.

Trong quá trình ấy, du lịch có thể tạo thêm cơ hội cho trà Xà Phìn. Những mái nhà rêu, cảnh quan ruộng bậc thang và đời sống văn hóa của đồng bào Dao là điều kiện để kết nối việc tham quan với tìm hiểu vùng chè, cách chế biến và thưởng trà. Qua trải nghiệm tại nơi sản xuất, du khách có thể hiểu hơn nguồn gốc sản phẩm và công sức của người làm chè trước khi lựa chọn mua.

Để sự kết nối kéo dài sau chuyến đi, cơ sở sản xuất cần cung cấp thông tin rõ ràng, tạo thuận tiện cho việc liên hệ, đặt hàng và giữ ổn định chất lượng. Từ những khách mua trực tiếp, trà có thể được giới thiệu tới người thân, bạn bè, từng bước mở rộng thị trường bằng sự tin cậy.

Ông Lê Mạnh Dũng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Thanh Thủy cho rằng, phát triển chè Shan tuyết cần gắn với gìn giữ cây chè cổ thụ và bảo đảm lợi ích của người dân tham gia liên kết.

Việc hỗ trợ hợp tác xã kết nối thị trường, giới thiệu sản phẩm và khai thác phù hợp lợi thế du lịch của Xà Phìn là những hướng cần được quan tâm. Khi có nơi tiêu thụ, có nguồn thu ổn định, người dân sẽ có thêm điều kiện chăm sóc, bảo vệ vùng chè, tiếp tục gìn giữ tài sản của các thế hệ trước.

Với Xà Phìn, tìm đầu ra cho chè cũng là tìm cách để người dân yên tâm gắn bó với nghề. Những đơn hàng được duy trì, những sản phẩm được khách tin dùng sẽ tạo thêm cơ sở cho việc thu mua nguyên liệu, giúp mối liên kết giữa hợp tác xã và các hộ dân bền chặt hơn. Hiệu quả của quá trình ấy cần được nhìn từ chính đời sống của người làm chè, từ khoản thu sau mỗi vụ hái đến khả năng tiếp tục chăm sóc những cây chè đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ.

Những cây chè cổ thụ ở Xà Phìn đã đi qua nhiều mùa mưa nắng, được trao lại từ đời trước đến đời sau. Người dân hôm nay vẫn gìn giữ, thu hái và gửi vào từng mẻ trà công sức của mình. Mong mỏi cũng thật giản dị: chè làm ra có người mua, mỗi mùa hái có thêm khoản tiền lo cho gia đình. Để bên những mái nhà rêu, hương trà quen thuộc vẫn được tiếp nối, cùng một cuộc sống bớt nhọc nhằn hơn./.