Giữ 'kho báu' nguồn gen quý, người Bru Vân Kiều nuôi lợn mini thoát nghèo

Hành trình dài đưa lợn “mini” ra nuôi trên diện rộng

Lợn Vân Pa là loài vật nuôi bản địa lâu đời của đồng bào Bru Vân Kiều ở 2 huyện Hướng Hóa và Đakrông (Quảng Trị cũ). Lợn Vân Pa có trọng lượng trưởng thành từ 25-30kg nên được xem là loài lợn mini của Việt Nam.

Lợn Vân Pa có một đặc điểm khá lạ là tất cả đều có lông, da đen bạc hay đen tuyền, thỉnh thoảng có cá thể màu phớt vàng hung. Đây là loài lợn có chất lượng thịt rất thơm ngon. Tuy nhiên, do tập quán nuôi thả tự nhiên nên nguồn gen bị lai tạp, giống lợn Vân Pa thuần chủng đứng trước nguy cơ mất hẳn.

Để bảo tồn loài lợn này, nhiều nhà khoa học, cán bộ làm việc trong lĩnh vực Nông nghiệp đã triển khai nghiên cứu. Cụ thể, vào năm 2005, nhóm tác giả Trần Văn Do, Trương Thị Quỳnh và Trần Thị Hạnh đã có đề tài nghiên cứu khoa học: “Sinh trưởng của lợn Vân Pa tại Đakrông, Hướng Hóa (Quảng Trị cũ)”. Năm 2009, tác giả Đặng Hoàng Biên có đề tài: “Đánh giá khả năng sinh sản, sinh trưởng và cho thịt của giống lợn Vân Pa nuôi tại Quảng Trị”…

Tại Phụ lục II, Nghị định số 46/2022/NĐ-CP ngày 13 tháng 7 năm 2022 sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định số 13/2020/NĐ-CP ngày 21 tháng 1 năm 2020 của Chính phủ đã đưa giống lợn Vân Pa vào danh mục vật nuôi cần bảo tồn.

Sau nhiều công trình nghiên cứu khoa học và thực tiễn nhân giống, đến nay, loài lợn này đã đủ điều kiện cấp giống, liên kết với đồng bào Bru Vân Kiều chăn nuôi theo hướng an toàn.

Sau 5 tháng nuôi, đàn lợn Vân Pa của gia đình ông Hồ Văn Sang đã có trọng lượng trung bình 25kg mỗi con. Ảnh: Phạm Tiến

Theo ghi nhận tại nhà ông Hồ Văn Sang ở bản An Bai, xã Kim Ngân (Quảng Trị), đàn lợn Vân Pa phát triển tốt. Đây là đàn lợn được Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị hỗ trợ, cấp giống cho gia đình ông Sang từ tháng 3/2026.

Gia đình ông Sang được cấp 40 con giống cùng thức ăn hữu cơ, thuốc thú y và men vi sinh đệm lót sinh học. Trước khi nhận giống, gia đình sửa chữa chuồng trại và tham gia tập huấn kỹ thuật chăn nuôi tập trung theo hướng an toàn.

Sau gần 5 tháng chăm sóc, đàn lợn phát triển ổn định. Nhiều con đạt trọng lượng 25kg. Một số con đã động dục và bắt đầu cho phối giống để nhân đàn.

Ông Hồ Văn Sang cho biết: “Điểm khác biệt, lợn Vân Pa có sức kháng bệnh rất tốt. Khi tham gia mô hình, ông được cán bộ khuyến nông hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật nuôi nhốt, vệ sinh chuồng trại và phòng, chống dịch bệnh”.

Ngoài gia đình ông Sang, tại xã Kim Ngân còn có hộ gia đình ông Phạm Văn Tý cũng đã nuôi lợn Vân Pa. Gia đình ông Tý được cấp 30 con lợn Vân Pa giống. Hiện đàn lợn phát triển tốt, trọng lượng trung bình đạt khoảng 25kg mỗi con.

Thay đổi tập quán chăn nuôi, tạo sinh kế cho đồng bào

Tại Quảng Trị, ngoài Kim Ngân còn có Đakrông, Tuyên Lâm và xã Lìa đã nuôi giống lợn Vân Pa. Hiện nay, ở Đakrông, Tuyên Lâm đã có lợn thương phẩm bán ra thị trường.

Thức ăn chủ yếu của lợn Vân Pa là chuối và rau, cỏ xanh. Ảnh: Phạm Tiến

Tuy nhiên, do số lượng còn có hạn nên lợn Vân Pa thương phẩm chủ yếu phục vụ các khu du lịch, nhà hàng tại địa phương. Khi lợn Vân Pa đến kỳ xuất chuồng thương phẩm, các chủ nhà hàng, khu du lịch tại địa phương đã săn mua, thậm chí là đã đặt hàng từ trước.

Bà Nguyễn Thị Liên, Phó Trưởng phòng Chuyển giao kỹ thuật - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị, cho biết: “Hiện lợn Vân Pa đang bán với giá từ 150 - 180 nghìn đồng/kg lợn hơi”.

Đây được xem là mô hình hay giúp bảo tồn loài lợn “mini” có nguồn gen quý. Bên cạnh đó, mô hình còn giúp nhiều hộ đồng bào DTTS có hướng vươn lên làm giàu ngay trên quê hương của mình.

Khi mô hình liên kết nuôi lợn Vân Pa được triển khai trên diện rộng và có sản phẩm bán ra thị trường, nhiều thực khách được thưởng thức đặc sản có nguồn gen quý một cách hợp pháp.

Theo kế hoạch, năm 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị sẽ cấp 270 con giống cho 8 hộ dân tại 4 xã. Mô hình hướng đến đồng bào DTTS ở vùng đặc biệt khó khăn. Qua đó, từng bước thay đổi tập quán chăn nuôi, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và cải thiện sinh kế cho đồng bào.

Quảng Trị, hiện đã có 2 xã Đakrông và Tuyên Lâm có lợn Vân Pa thương phẩm bán ra thị trường. Ảnh: Phạm Tiến

Ông Đặng Văn Dương, Chủ tịch UBND xã Kim Ngân, chia sẻ: “Mô hình nuôi lợn Vân Pa bước đầu cho thấy tín hiệu tích cực. Mô hình tạo việc làm và giúp đồng bào DTTS thay đổi tập quán chăn nuôi”.

Từng có nguy cơ bị tuyệt chủng, nay loài lợn Vân Pa - loài được ví là lợn mini của Việt Nam đã được nhân giống và nuôi mô hình thành công. Các nhà khoa học, ngành khuyến nông tỉnh Quảng Trị không chỉ có công bảo tồn giống lợn có nguồn gen quý mà còn mở ra cơ hội làm giàu cho đồng bào Bru Vân Kiều, nơi loài lợn “mini” đã từng là vật nuôi lâu đời của bà con.