Giữ lại những 'mạch sống' xanh cho Thủ đô: Từ chủ trương 'thuận thiên địa và hợp lòng dân'

Đặc biệt, dưới tác động ngày càng khắc nghiệt của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan, Hà Nội đang phải gồng mình chịu đựng những đợt nắng nóng kỷ lục, biến đô thị thành “lò bát quái” và nhiều trận mưa lớn dài ngày, trên diện rộng làm tê liệt hạ tầng, khiến nhiều tuyến phố, đường làng bị ngập úng, thậm chí thành “sông”.

Trong khi đó, hệ thống hồ, ao, đầm — những “lá phổi” điều hòa và “mạch máu” tự nhiên giúp đô thị thẩm thấu, thoát nước đang “âm thầm" bị san lấp, lấn chiếm, đổ vật liệu xây dựng, rác thải và nước sinh hoạt chưa qua xử lý gây ô nhiễm, môi trường để ruồi, muỗi sinh sản. Và khi “sức tải sinh thái” vượt ngưỡng, cái giá phải trả không chỉ là môi trường sống bị ô nhiễm, mặt nước bị thu hẹp, không khí ngột ngạt mà chính là sự suy giảm an ninh sinh thái và chất lượng sống hàng triệu người dân Thủ đô.

Một góc hồ Tây, Hà Nội.

Trong bối cảnh đó, Quyết định số 2423/QĐ-UBND, ngày 14/5/2025 của UBND Thành phố Hà Nội về việc bảo vệ, mở rộng danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp lên con số 3.838 đã khẳng định tư duy quản trị đô thị xanh sạch, an dân và một tầm nhìn chiến lược: Kiên quyết không đánh đổi môi trường sống và sinh kế lâu dài của người dân lấy tăng trưởng nóng bằng mọi giá. Quyết định không đơn thuần mang giá trị pháp lý trong quản lý tài nguyên, mà còn mang ý nghĩa chiến lược của một quyết sách an ninh sinh thái đã minh chứng sinh động cho triết lý quản trị bền vững: "Thuận thiên địa và hợp lòng dân".

Để Quyết định số 2423/QĐ-UBND thực sự phát huy tác dụng, trở thành "lá chắn" bảo vệ hệ thống thủy văn Thủ đô. Từ góc nhìn, cách tiếp cận an ninh phi truyền thống (ANPTT) và vì một Thủ đô xanh, đáng sống, theo chúng tôi Thành phố cần triển khai đồng bộ hệ thống giải pháp dựa trên nền tảng 4 trụ cột cốt lõi:

I. Quyết định 2423/QĐ-UBND: Từ quyết sách trên giấy đến bài toán quyết thực thi nơi cơ sở.

Ranh giới giữa một quyết định hành chính “trên giấy” và sự chuyển biến trong đời sống xã hội luôn có khoảng cách, một thách thức không nhỏ. Không thể phủ nhận một thực tế công tác quản lý nhà nước về đô thị, đặc biệt là các hồ, ao, đầm của Thành phố trong những năm qua. Song thực tế cho thấy, không ít chủ trương đúng đắn đã không được thực thi trách nhiệm, nghiêm túc, hiệu quả do tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”, buông lỏng quản lý ở nhiều cấp, ngành liên quan, nhất là ở cơ sở hoặc từ những giằng co “xung đột” lợi ích giữa bảo tồn sinh thái với áp lực đất ở, đất sinh hoạt, phát triển kinh tế thương mại, dịch vụ ngắn hạn… cùng tâm lý, thói quen tùy tiện đổ đất đá lấn chiếm, rác thải, xả nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý gây ô nhiễm, làm thu hẹp diện tích các hồ, ao, đầm của một bộ phận không nhỏ người dân.

II. Hệ thống giải pháp đồng bộ đưa Quyết định 2423/QĐ-UBND đi vào cuộc sống.

1. Số hóa, “cắm mốc ranh giới” và minh bạch hóa dữ liệu công khai.

- Cần số hóa toàn bộ 3.838 hồ, ao, đầm; trên cơ sở tích hợp dữ liệu vị trí, diện tích, mốc ranh giới, mực nước và chất lượng nước của từng lòng hồ, ao, đầm vào Bản đồ số tài nguyên môi trường Thủ đô (kết nối trực tiếp với ứng dụng iHanoi hoặc cổng thông tin điện tử Thành phố).

- Cắm mốc giới thực địa: Khẩn trương tiến hành bàn giao và cắm mốc ranh giới hành lang bảo vệ hồ, ao, đầm trên thực địa cho từng phường, xã. Và khi ranh giới chưa được xác định rõ ràng trên mặt đất, nguy cơ “gặm nhấm”, lấn chiếm âm thầm vẫn sẽ tiếp diễn, rất khó kiểm soát.

2. Siết chặt kỷ cương quản lý, gắn trách nhiệm người đứng đầu và kiên quyết khắc phục vi phạm tồn đọng.

- Cá thể hóa trách nhiệm: Đưa chỉ tiêu gìn giữ, bảo tồn diện tích các hồ, ao, đầm thành một tiêu chí quan trọng trong phân loại, đánh giá thi đua cán bộ, công chức hàng năm về mức độ hoàn thành nhiệm vụ, kết quả thi đua, xếp loại cán bộ, nhất là của Chủ tịch UBND các phường, xã và thủ trưởng các phòng chuyên môn liên quan hàng năm. Và nếu địa bàn phường, xã nào giải quyết không dứt điểm các tồn tại xâm lấn cũ hoặc để xảy ra tình trạng tái diễn lấn chiếm, san lấp trái phép thì người đứng đầu phải chịu kỷ luật trước cấp ủy và chính quyền Thành phố.

- Xử lý nghiêm minh và khôi phục nguyên trạng: Thành phố cần có kế hoạch cụ thể, tập trung chỉ đạo đồng bộ, quyết liệt, giao trách nhiệm cho Chủ tịch UBND các phường, xã chủ trì phối hợp với các sở, ban, ngành liên quan tổ chức ra quân tổng rà soát, lập danh sách các hồ, ao, đầm mới được bổ sung diện không được san lấp và số đã xuống cấp, bị đổ đất đá, vật liệu xây dựng, đổ rác lấn chiếm, gây ô nhiễm. Trên cơ sở đó có hình thức xử lý và đề xuất Thành phố theo thẩm quyền xử lý nghiêm minh, kiên quyết yêu cầu khắc phục nguyên trạng, trả lại đúng diện tích ban đầu đối với những diện tích hồ, ao, đầm đã bị lấn chiếm qua nhiều năm.
Tuyệt đối không chấp nhận tư duy "phạt cho tồn tại" hay hợp thức hóa sai phạm. Đồng thời, xử lý nghiêm cả những tổ chức, cá nhân, nhất là người đứng đầu các phường, xã, sở ngành liên quan thiếu trách nhiệm, không kiên quyết, ngại va chạm, dung túng, bao che để sai phạm tái diễn.

Một cảnh đổ rác bừa bãi gây ô nhiễm hồ ở Hà Nội.

3. Phát huy sức mạnh giám sát nhân dân và đổi mới công tác tuyên truyền – “Thuận lòng dân” để giữ “mạch sống”.

- Đẩy mạnh tuyên truyền sâu rộng: Bằng nhiều hình thức phong phú, nội dung thiết thực, phù hợp quan tâm tuyên truyền, vận động nâng cao ý thức cộng đồng, tính tự giác của từng gia đình, người dân theo hướng chuyển đổi tư duy từ chỗ xem “hồ ao là nơi xả thải hay tài sản vô chủ” sang nhận thức sâu sắc rằng “hồ ao là không gian sống chung, là tài sản sinh thái vô giá của chính bản thân, gia đình, dòng họ, cộng đồng và vì tương lai xanh, sạch, mát cho thế hệ hôm nay và mai sau”. Đồng thời biểu dương kịp thời những cách làm hay, gương điển hình tiên tiến, người tốt, việc tốt, tự giác chấp hành.

- Xây dựng mạng lưới “Giám sát xanh”: Thành lập các Tổ tự quản vệ sinh môi trường, câu lạc bộ bảo vệ tại các khu dân cư ven hồ, ao, đầm. Phát huy vai trò tự giác, tự quản của các cơ quan, đơn vị, từng gia đình, người dân trong chấp hành, lên án, đấu tranh với các hành vi cố tình không chấp hành, tùy tiện đổ đất đá, vật liệu xây dựng, rác, nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý ra các hồ, ao, đầm.

- Công cụ phản ánh nhanh: Tận dụng tối đa hệ thống phản ánh hiện trường (qua iHanoi, tổng đài dịch vụ công), tạo điều kiện thuận lợi cho mọi cơ quan, tổ chức, người dân có điều kiện phát hiện, chụp ảnh, ghi nhận… kịp thời thông báo cho các cấp chính quyền, lực lượng chức năng có biện pháp ngăn chặn, xử lý nghiêm minh các hành vi cố tình đổ đất, đá, vật liệu xây dựng hoặc rác thải sinh hoạt chưa qua xử lý xuống lòng hồ, ao, đầm. Trên cơ sở đó tạo sức răn đe mạnh, kịp thời ngăn chặn, xử lý triệt để, nghiêm minh mọi sai phạm ngay tại cơ sở.

4. Quy hoạch cảnh quan tích hợp và khai thác giá trị "Kinh tế sinh thái" bền vững.

- Kết hợp “Bảo tồn” và “Hồi sinh”: Không chỉ dừng lại ở việc khoanh vùng cấm san lấp, Thành phố cần có kế hoạch huy động, đầu tư nguồn lực để nạo vét, khơi thông dòng chảy, xử lý nguồn nước thải đầu vào và kè sinh thái đối với các hồ, ao, đầm đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, thậm chí “bỏ quên” lâu ngày chưa được đầu tư nâng cấp. Việc sớm đầu tư cải tạo, nâng cấp các hồ, ao, đầm trên không chỉ giải quyết bài toán chống ngập úng, oi bức, ô nhiễm mà còn là đòi hỏi cấp bách để nâng cao chỉ số hạnh phúc, chất lượng sống cho người dân.

- Khai thác không gian công cộng: Quyết biến không gian quanh hồ thành các công viên xanh, sạch, đẹp, để dạo bộ, khu thể thao ngoài trời, không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Và khi không gian quanh hồ mang lại được lợi ích thiết thực, đặc biệt không còn ngập úng, nâng cao chất lượng sống, mang lại sức khỏe và đời sống tinh thần của cư dân thì chính người dân sẽ trở thành lực lượng bảo vệ hồ tự nguyện, trung kiên và hiệu quả nhất.

Đặc biệt khi những giải pháp trên được triển khai quyết liệt, đồng bộ, thượng tôn pháp luật, hiệu quả và hơn thế là huy động được sự đồng thuận, tích cực, tự giác tham gia của đông đảo người dân thì những “mạch sống” xanh của Hà Nội sẽ tiếp tục “cuộn chảy”, bồi đắp nền tảng vững chắc cho một Thủ đô “Xanh – Văn minh – Văn hiến – Hiện đại”, đúng như triết lý ngàn đời: “Thuận thiên địa để nhân hòa, hợp lòng dân để trường tồn”.