Giữ 'lõi' lịch sử trong dòng chảy công nghiệp văn hóa

Dàn nhạc giao hưởng lần đầu “ra phố”

Những ngày này, không khí hướng tới kỷ niệm 30/4 – 1/5 đang lan tỏa mạnh mẽ trên khắp cả nước, khơi dậy niềm tự hào và tình yêu Tổ quốc trong mỗi người dân.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang được thúc đẩy như một trụ cột phát triển mới, các chương trình nghệ thuật gắn với yếu tố lịch sử không chỉ dừng lại ở chức năng biểu diễn mà ngày càng được định vị như một sản phẩm văn hóa đặc thù có khả năng lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội.

Tại Hà Nội, một trong những điểm nhấn của dịp lễ năm nay là chương trình nghệ thuật chính luận đặc biệt “Âm vang Tổ quốc”, diễn ra tối 28/4 tại Sân vận động Mỹ Đình.

Sự kiện được xem là mở màn cho chuỗi hoạt động “Tự hào là người Việt Nam” năm 2026, với quy mô lớn dự kiến thu hút khoảng 40.000 khán giả cùng sự tham gia của hơn 2.000 nghệ sĩ, diễn viên và lực lượng vũ trang.

Hay tối 25/4 chương trình nghệ thuật “Giao hưởng non sông” chào mừng kỷ niệm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2026) đã diễn ra tại phố đi bộ Trần Nhân Tông (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) mở ra một cách tiếp cận mới mẻ khi đưa giao hưởng đến gần hơn với công chúng.

Lần đầu tiên dàn nhạc giao hưởng được đưa ra không gian mở tạo nên trải nghiệm thưởng thức mới lạ giữa lòng đô thị (Ảnh: GHNS).

Đêm nhạc được kết cấu thành 5 chương: “Nhắc nhớ và Tự hào”, “Tình yêu và Quê hương”, “Chúng ta”, “Tôi” và “Việt Nam vươn mình” tái hiện hành trình từ ký ức lịch sử đến khát vọng phát triển của dân tộc. Điểm đáng chú ý là sự kết hợp giữa giao hưởng với các yếu tố đương đại như pop, rap cùng cách dàn dựng sân khấu hiện đại.

Trao đổi với Người Đưa Tin, Trung tá, nhạc sĩ Đỗ Bảo – Giám đốc Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội cho rằng, việc đưa nghệ thuật hàn lâm ra khỏi không gian khán phòng không chỉ là thử nghiệm về hình thức mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy tổ chức biểu diễn trong bối cảnh công nghiệp văn hóa.

Ông cho biết, tổ chức dàn nhạc trong không gian ngoài trời là một thách thức không nhỏ: “Những chương trình giao hưởng quy mô lớn ngoài trời như vậy trên thế giới vốn không nhiều, tại Việt Nam thì lại càng hiếm”, Trung tá, nhạc sĩ Đỗ Bảo cho hay.

Để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, nhạc sĩ cho hay điều quan trọng là tạo ra những tác phẩm có khả năng chạm tới cảm xúc và ở lại lâu dài trong đời sống tinh thần của công chúng.

“Khi các sự kiện lịch sử được đặt trong một cấu trúc âm nhạc có cao trào, điểm nhấn và chiều sâu cảm xúc, công chúng sẽ dễ đồng cảm và tiếp nhận tự nhiên hơn thay vì chỉ tiếp cận như những thông tin khô cứng”, ông nhấn mạnh.

Vì vậy, muốn những tác phẩm nghệ thuật gắn với lịch sử thực sự trở thành sản phẩm văn hóa có giá trị, theo nhạc sĩ cần có sự đầu tư nghiêm túc cả về tư duy sáng tạo lẫn phương thức dàn dựng hiện đại.

Có thể thấy, khi âm nhạc yêu nước cất lên và ngôn ngữ nghệ thuật chạm đến cảm xúc, những thông điệp về Tổ quốc và lịch sử không còn khô cứng mà trở nên gần gũi, giàu sức lay động. Chính mạch cảm xúc tự nhiên ấy đã gắn kết hàng triệu trái tim, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và khát vọng cống hiến.

Đông đảo khán giả trong đó có nhiều người lớn tuổi lặng mình theo dõi những tiết mục nghệ thuật gợi nhắc ký ức một thời (Ảnh: Kim Thoa).

Bà Nguyễn Thị Ánh (Hà Nội) cho biết, bà gần như không bỏ sót các chương trình chính luận – nghệ thuật trong thời gian qua, bởi theo bà mỗi chương trình không đơn thuần là một buổi biểu diễn mà còn là hành trình gợi mở ký ức và cảm xúc.

“Những ca khúc gắn với một thời tuổi trẻ của chúng tôi khi được vang lên hôm nay mang một diện mạo rất khác hiện đại hơn, giàu cảm xúc hơn.

Sự kết hợp giữa âm nhạc, hình ảnh, ánh sáng cùng không khí của hàng chục nghìn khán giả khiến tôi thực sự xúc động. Nhiều khi chỉ một giai điệu quen thuộc cất lên là cả một quãng ký ức lại ùa về”, bà Ánh chia sẻ.

Theo bà, việc làm mới các tác phẩm âm nhạc cách mạng, đặt trong không gian trình diễn quy mô lớn đã giúp những giá trị lịch sử trở nên gần gũi, dễ tiếp cận hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

“Tôi thấy rõ sự kết nối giữa các thế hệ trong những chương trình như vậy. Người lớn tuổi tìm lại ký ức, còn người trẻ có thêm cơ hội hiểu hơn về lịch sử từ đó nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước một cách tự nhiên”, bà nói.

“Lịch sử là trung tâm, văn hóa là phương thức chuyển tải”

Từ những cách làm mới đó có thể thấy, nghệ thuật chính luận đang dần bước ra khỏi khuôn mẫu quen thuộc, hấp dẫn công chúng bằng ngôn ngữ biểu đạt hiện đại, kết nối hài hòa giữa di sản và công nghệ trình diễn, qua đó đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật chất lượng cao của người dân.

Đáng chú ý, nhiều chương trình trong năm nay được triển khai với sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị nhà nước, chính quyền địa phương và doanh nghiệp.

Đây là minh chứng sinh động cho việc hiện thực hóa các chủ trương lớn như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 02-NQ/TW về xây dựng, phát triển Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn mới, trong đó văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh, là động lực quan trọng cho phát triển.

Không gian biểu diễn nghệ thuật quy mô lớn thu hút đông đảo công chúng tạo nên sự giao thoa giữa ký ức lịch sử và trải nghiệm đương đại (Ảnh: GHNS).

Việc tổ chức các sự kiện quy mô lớn, thu hút hàng chục nghìn khán giả không chỉ lan tỏa giá trị tinh thần mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái sáng tạo cho công nghiệp văn hóa từ sản xuất nội dung, ứng dụng công nghệ biểu diễn, tổ chức sự kiện đến xây dựng và định vị thương hiệu văn hóa quốc gia.

Chia sẻ với Người Đưa Tin về xu hướng đưa gắn các sự kiện lịch sử vào các chương trình nghệ thuật, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Chuyên gia văn hóa, Đại biểu Quốc hội khóa XVI nhấn mạnh, ranh giới quan trọng nhất là bảo đảm tính chân thực và chiều sâu của lịch sử, dù hình thức thể hiện có thể đổi mới.

Theo ông, thực tế cho thấy nhiều chương trình nghệ thuật gần đây đã mở ra hướng tiếp cận hiệu quả, thu hút đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Tuy nhiên càng đổi mới về hình thức thì càng phải giữ vững “phần lõi”.

Ông chỉ ra ba nguyên tắc, đầu tiên là không bóp méo sự thật lịch sử, tiếp đến là tiếp cận ký ức dân tộc bằng thái độ kính trọng và cuối cùng là bảo đảm nghệ thuật không chỉ hấp dẫn mà còn giúp công chúng “hiểu đúng, cảm đúng”.

“Nghệ thuật có quyền sáng tạo trong cách kể nhưng không có quyền tùy tiện với lịch sử”, ông nhấn mạnh.

Trước xu hướng đưa các ngày lễ lớn như 30/4 - 1/5 vào các hoạt động nghệ thuật chính luận, ông Sơn cho rằng đây là hướng đi đúng góp phần lan tỏa giá trị lịch sử và kích hoạt nhu cầu trải nghiệm văn hóa.

Tuy nhiên, ông lưu ý cần giữ đúng thứ bậc giá trị: “Lịch sử là trung tâm, văn hóa là phương thức chuyển tải, còn kinh tế là kết quả lan tỏa”. Nếu đảo ngược trật tự này rất dễ dẫn đến tình trạng thương mại hóa, làm giảm ý nghĩa trang nghiêm của ngày lễ.

Để phát huy hiệu quả bền vững, theo ông cần phân tầng rõ các hoạt động trong dịp lễ, tăng cường thẩm định nội dung và minh bạch cơ chế tổ chức, phát hành và tài trợ.

Đồng thời gắn các chương trình nghệ thuật với du lịch văn hóa, di tích và giáo dục trải nghiệm.

“Một chương trình chỉ thực sự có giá trị khi không chỉ thu hút đông người xem mà còn để lại nhận thức sâu hơn về lịch sử và lòng yêu nước”, ông nói.

Ở góc độ chính sách, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng điều còn thiếu hiện nay là một hệ sinh thái đủ mạnh để nuôi dưỡng sáng tạo dài hơi. Ông đề xuất Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng chiến lược đối với các tác phẩm về lịch sử, bên cạnh đó xây dựng hội đồng tư vấn liên ngành để đồng hành cùng nghệ sĩ ngay từ đầu.

Cùng với đó là các chính sách tài chính, bản quyền và hợp tác công – tư nhằm kéo dài “đời sống” của tác phẩm sau mỗi sự kiện.

“Đưa các sự kiện lịch sử vào nghệ thuật không phải để hoài niệm quá khứ mà để làm giàu bản lĩnh tinh thần cho hiện tại và tương lai. Khi đó các chương trình không những ‘gây sốt’ nhất thời mà có thể trở thành một phần của sức mạnh mềm quốc gia”, ông Sơn khẳng định.