Bi kịch của người em họ Einstein bị phát xít Đức truy lùng - Kỳ 1

Kỳ 1: Mối thâm thù của Hitler

Theo tờ The Guardian, vào sáng sớm ngày 3/8/1944, một đơn vị lính Đức được trang bị vũ khí hạng nặng xuất hiện tại biệt thự Il Focardo ở ngoại ô Florence.

Chúng không gõ cửa. Chúng không bấm chuông. Chúng chỉ đơn giản phá sập cửa chính, xông vào và bắt đầu la hét tìm chủ nhà là Robert Einstein, em họ của nhà khoa học nổi tiếng thế giới Albert Einstein.

Robert và Albert lớn lên cùng nhau ở Munich (Đức) trong thập niên 1880 và 1890. Trong 11 năm, họ sống chung mái nhà. Có thể nói họ như anh em ruột. Cha của hai anh em là ông Jakob và Hermann Einstein cùng làm ăn trong một công ty điện khí hóa, đưa ánh sáng điện đến các quán bia, quảng trường và quán cà phê.

Robert Einstein và gia đình tại biệt thự Villa Il Focardo ở ngoại ô Florence. Ảnh: The Guardian

Năm 1894, công ty nhà Einstein không giành được hợp đồng lớn và phá sản. Hai gia đình chuyển đến Milan (Italy) để bắt đầu lại. Khi doanh nghiệp này cũng sụp đổ, hai anh em tách ra, nhưng hai người con vẫn rất thân thiết. Robert ở lại Italy, trở thành kỹ sư và kết hôn với Nina Mazzetti, con gái một linh mục ở miền Bắc. Trong thập niên 1920, họ chuyển đến một căn hộ nhỏ ở Rome và bắt đầu xây dựng cuộc sống.

Đó là thời điểm Benito Mussolini và đảng Phát xít Quốc gia của ông ta lên nắm quyền. Khi đó, phát xít chưa mang tính bài Do Thái rõ rệt và người Do Thái vẫn có thể tham gia đảng này như những người khác. Về phần mình, Robert Einstein là người Do Thái nhưng không gia nhập phát xít, nhưng là doanh nhân, ông có thiện cảm với các khoản đầu tư vào hạ tầng công cộng và hiện đại hóa chính phủ.

Trong khi đó, Albert Einstein đã trở về Đức và công bố bài báo về thuyết tương đối. Năm 1922, ông được trao giải Nobel và trở thành nhà khoa học nổi tiếng nhất thế giới.

Cả Albert lẫn Robert đều không hề biết về bi kịch khủng khiếp mà gia đình họ sắp phải đối mặt.

Năm 1934, Robert và Nina Einstein vẫn sống ở Rome khi em trai của Nina nhờ họ giúp đỡ. Vợ anh đã qua đời và anh đang chật vật chăm sóc hai con sinh đôi 7 tuổi. Robert và Nina đã có hai con gái (Luce 17 tuổi và Cici 8 tuổi), nhưng họ đồng ý nhận nuôi thêm hai cháu gái.

Căn hộ ở Rome lúc này trở nên quá chật chội. Robert và Nina đều yêu thiên nhiên nên quyết định đã đến lúc chuyển về vùng quê. Họ tìm được một biệt thự bên ngoài Florence tên là Il Focardo. Nơi này có vườn đào, vườn nho và cây ô liu. Quan trọng hơn cả, nơi này có 10 nông dân giúp quản lý điền trang. Với họ, cuộc sống tại đây giống như thiên đường.

Tháng 5/1938, Adolf Hitler được Mussolini mời đến Florence. Để gây ấn tượng với vị khách, nhà lãnh đạo Italy chi rất nhiều tiền để chỉnh trang nhà cửa, công viên và đường phố, sau đó dẫn Quốc trưởng Hitler đi tham quan khắp thành phố. Họ di chuyển trong đoàn xe 20 chiếc, được hàng chục nghìn người Italy vẫy cờ chào đón, giơ tay chào phát xít. Hai người dường như đã gắn kết trong chuyến đi này.

Benito Mussolini lái xe qua các đường phố Florence cùng Adolf Hitler vào tháng 5/1938. Ảnh: Sueddeutsche Zeitung

Sáu tháng sau, ngày 11/11/1938, trong cơn sốc của người Do Thái ở Italy, Mussolini công bố luật chủng tộc (tương tự luật Nuremberg của Đức). Luật này được quốc hội thông qua và Vua Vittorio Emanuele III ký ban hành. Trẻ em Do Thái bị cấm học trường công và đại học. Người Do Thái không còn được làm việc trong ngân hàng, công ty bảo hiểm hay chính quyền địa phương. Họ không được kết hôn với người không phải Do Thái, không được phục vụ trong quân đội hay là thành viên đảng Phát xít Quốc gia.

Trên thực tế, các luật này được thực thi không đồng đều, phụ thuộc vào cảnh sát và quan chức địa phương. Vì vậy, cuộc sống của gia đình Robert Einstein tại Il Focardo ít bị ảnh hưởng. Luce tiếp tục học y ở Florence, Cici và các em họ học trường trung học địa phương, còn Robert và Nina vẫn quản lý điền trang.

Cuộc sống bình yên tương đối này chấm dứt vào mùa thu 1943, khi quân Đức tràn qua miền Bắc Italy và chiếm Florence cùng khu vực xung quanh. Ngày 1/12, Bộ trưởng Nội vụ Italy Guido Buffarini Guidi công bố trên đài phát thanh Sắc lệnh Cảnh sát số 5, trong đó yêu cầu gom toàn bộ người Do Thái và đưa vào trại tập trung.

Trong 7 tháng tiếp theo, trên 8.000 người Do Thái bị bắt, tương đương 20% cộng đồng Do Thái ở Italy. Các cuộc truy quét do lực lượng SS Đức và cảnh sát tiến hành, có sự hỗ trợ của phát xít Italy.

Robert và Nina vẫn sống tại Il Focardo cùng hai con gái và hai cháu gái. Họ cũng sống cùng em gái của Nina là Seba và một cháu gái thứ ba, Anna Maria, con của một người em khác của Nina, vì gia đình tin rằng cô bé sẽ an toàn hơn ở nông thôn.

Trong những ngày và tuần sau đó, Robert và gia đình chứng kiến trong nỗi kinh hoàng khi người Do Thái khắp Tuscany bị bắt và đưa lên tàu đến trại Auschwitz. Đã quá muộn để chạy trốn. Các nhà ga, sân bay và cửa khẩu đều bị giám sát chặt chẽ, khiến việc rời đi là không thể.

Nhưng gia đình Robert Einstein vẫn tin rằng họ an toàn. Họ ẩn mình trong biệt thự, nằm xa đường lớn. Nina và các thành viên nữ đều theo Công giáo nên không phải mục tiêu của các cuộc truy quét. Dù Robert là người Do Thái, nhưng ông là công dân Italy và được người dân địa phương kính trọng. Khả năng bị tố giác là rất thấp.

Đến tuần thứ ba của tháng 7/1944, quân Đồng minh đang nhanh chóng tiến lên phía bắc Italy từ phía Nam. Ban đêm có thể nghe thấy tiếng máy bay bay qua. Có tin đồn rằng Florence có thể thất thủ trong vài tuần.

Đó là giữa mùa hè ở vùng Tuscany. Mặt trời rọi xuống gay gắt không ngừng. Khi nông dân đang làm việc trong các vườn cây ăn trái của Il Focardo, thu hoạch đào, thì đúng lúc đó, Robert nghe tin có một đơn vị lính Đức đang tìm ông. Theo lời vị linh mục địa phương và chủ một điền trang gần đó, những tên lính đã đặc biệt nhắc rằng ông là em họ của Albert Einstein.

Vì sao quân Đức lại muốn truy tìm người thân của Albert Einstein ở Italy? Một thập kỷ trước, năm 1933, Einstein đã phải rời Đức khi biết rằng Đức quốc xã muốn giết ông. Đây không phải là điều bí mật. Báo chí khắp châu Âu khi đó đăng tin trang nhất rằng Hitler muốn ám sát Einstein. Tờ Daily Herald ở London còn thông báo “treo thưởng cho cái đầu Einstein” với mức 1.000 bảng Anh - tương đương khoảng 61.000 bảng hiện nay.

Lo sợ cho tính mạng, Albert chạy sang Anh, nơi ông ẩn náu vài ngày ở Norfolk. Sau đó, ông cùng vợ đi tàu sang Mỹ và chuyển tới một ngôi nhà ở Princeton, bang New Jersey.

Albert Einstein (thứ hai từ trái sang) tại khu nghỉ dưỡng gần Cromer. Ảnh: Getty Images

Hitler ngày càng thù ghét Albert Einstein do Albert công khai chỉ trích chế độ Đức quốc xã trên báo chí và gây quỹ cho nỗ lực chiến tranh. Ông cũng hỗ trợ quân đội Mỹ. Tuy nhiên, do tính bí mật, gần như chắc chắn Hitler không biết Albert Einstein có liên quan tới Dự án Manhattan.

Đến mùa hè năm 1944, ông thậm chí còn bị coi là kẻ thù lớn hơn so với năm 1933. Mối đe dọa bị ám sát vẫn rất thật.

Vấn đề đối với Đức quốc xã là nhà vật lý nổi tiếng này sống ở Mỹ, ngoài tầm với. Những người thân gần nhất của ông cũng ngoài tầm với. Vợ, con riêng, em gái và con trai cả của Albert đều sống ở Mỹ, trong khi người vợ đầu và con trai út của ông ở Thụy Sĩ trung lập.

Điều đó khiến Robert, người em họ của ông, trở thành thân nhân gần nhất đang sống ở châu Âu đang bị Đức quốc xã chiếm đóng.